„Profesor Andrews w Warszawie” Olgi Tokarczuk to opowiadanie, w którym ważną rolę odgrywają symbole labiryntu, wrony i ryby. Każdy z nich ma znaczenie wykraczające poza dosłownie przedstawione wydarzenia. Pomagają one zrozumieć sytuację brytyjskiego psychologa, który przyjeżdża do Polski tuż przed wprowadzeniem stanu wojennego, a następnie doświadcza samotności, zagubienia i wewnętrznej przemiany.
Labirynt – symbol zagubienia i poszukiwania wyjścia
Labirynt symbolizuje zagubienie człowieka w obcej, niezrozumiałej i niebezpiecznej rzeczywistości. W opowiadaniu jego funkcję pełni Warszawa, po której profesor Andrews błądzi w pierwszych dniach stanu wojennego. Bohater nie zna języka polskiego, nie orientuje się w mieście i nie rozumie sytuacji politycznej. Kiedy wychodzi z mieszkania w poszukiwaniu telefonu, gubi się wśród niemal identycznych bloków. Nie pamięta adresu, dlatego nie potrafi odnaleźć drogi powrotnej. Podobne trudności spotykają go podczas podróży autobusem, który niespodziewanie wywozi go w nieznaną część miasta.
Warszawski labirynt ma również znaczenie psychologiczne, ponieważ odzwierciedla chaos panujący w umyśle profesora. Andrews jest wykształconym naukowcem, lecz jego wiedza nie pomaga mu zrozumieć otaczających wydarzeń. Stopniowo traci pewność siebie i zaczyna podejrzewać, że doświadcza zaburzeń psychicznych. Jego wędrówka przypomina mitologiczną historię Tezeusza, który próbuje wydostać się z labiryntu Minotaura. Odpowiednikiem nici Ariadny staje się pomoc nieznajomego Polaka. Mężczyzna odwozi profesora do brytyjskiej ambasady, umożliwiając mu wydostanie się z niezrozumiałej rzeczywistości. Labirynt oznacza więc zarówno fizyczne zagubienie, jak i wewnętrzny kryzys bohatera.
Wrona – symbol stanu wojennego i nadchodzących zmian
Wrona jest symbolem zapowiadającym wprowadzenie stanu wojennego w Polsce. Ptak pojawia się we śnie profesora Andrewsa jeszcze przed jego przylotem do Warszawy. Bohater śni, że bawi się z dużą czarną wroną, traktując ją niemal jak oswojone szczenię. Według zasad reprezentowanej przez niego szkoły psychologicznej wrona oznacza pozytywną zmianę i nadejście czegoś dobrego. Andrews interpretuje więc sen jako pomyślną zapowiedź podróży. Nie zdaje sobie sprawy, że następnego dnia po jego przyjeździe w Polsce zostanie wprowadzony stan wojenny.
Znaczenie symbolu wiąże się z nazwą Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego, w skrócie WRON, czyli organu władzy powołanego w związku z wprowadzeniem stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku. Podobieństwo skrótu WRON do słowa „wrona” sprawia, że sen bohatera można odczytać jako ostrzeżenie przed nadchodzącymi wydarzeniami. Symbol ma również charakter ironiczny. Profesor, przekonany o skuteczności swoich teorii psychologicznych, błędnie interpretuje znaczenie snu. Zapowiadana zmiana rzeczywiście następuje, ale przynosi mu strach, samotność i bezradność. Wrona symbolizuje zatem zagrożenie polityczne, nieprzewidywalność losu oraz ograniczenia ludzkiej wiedzy.
Ryba – symbol bezradności, zniewolenia i przemiany
Ryba, a dokładniej żywy karp, symbolizuje sytuację profesora Andrewsa, który czuje się uwięziony w obcym świecie. Motyw ten pojawia się najpierw podczas obserwowania ulicznej sprzedaży karpi. Profesor przygląda się rybom wyciąganym z beczek i zabijanym na życzenie klientów. Nie rozumie powtarzanego przez sprzedawczynie pytania „Żywą czy na miejscu?”, ale zapamiętuje jego brzmienie. Najważniejsza scena rozgrywa się później w mieszkaniu nieznajomego Polaka, gdzie Andrews dostrzega żywego karpia pływającego w wannie. Przez długi czas wpatruje się w oko zwierzęcia, odczuwając jednocześnie przerażenie, zachwyt i spokój.
Karp stanowi symboliczne odbicie losu profesora. Podobnie jak ryba przetrzymywana w wannie Andrews znalazł się w obcym środowisku, nie ma wpływu na swoją sytuację i nie potrafi porozumieć się z otoczeniem. Zwierzę porusza ustami, lecz nie wydaje zrozumiałych dla człowieka słów. Profesor również czuje się pozbawiony głosu, ponieważ nie zna języka mieszkańców Warszawy. Spotkanie z karpiem staje się momentem jego wewnętrznego przełomu. Bohater przestaje racjonalnie analizować rzeczywistość, a gdy gospodarz otwiera drzwi łazienki, wybucha płaczem. Uwalnia w ten sposób nagromadzone emocje. Żywa ryba może być również symbolem przetrwania i nadziei, ponieważ mimo niesprzyjających warunków nadal żyje. Podobnie profesor, dzięki pomocy drugiego człowieka, odzyskuje poczucie bezpieczeństwa i odnajduje drogę do ambasady.