Literatura mieszczańska – definicja, cechy, przykłady

Literatura mieszczańska to umowne określenie twórczości związanej z miejskim doświadczeniem, odbiorcami i środowiskami dawnej kultury. W odniesieniu do renesansu i baroku wymaga ostrożności, ponieważ pochodzenie autora, temat utworu i krąg czytelników nie zawsze się pokrywają.

Literatura mieszczańska – definicja i kontekst

Termin pomaga zwrócić uwagę na piśmiennictwo pozostające poza obrazem literatury tworzonej wyłącznie przez szlachtę i dla szlachty. Obejmuje teksty o pracy, obyczajach, nierównościach i codziennych potrzebach. Często istotne są praktyczna mądrość, satyra i krytyka społecznych pozorów.

Z literaturą mieszczańską bywa łączona literatura plebejska oraz sowizdrzalska, nie są to jednak dokładne synonimy. Badania nad ich obiegiem pokazują, że utwory czytali odbiorcy różnych stanów, a autorzy nie zawsze wywodzili się z grupy przedstawianej w tekście. Prosty podział na literaturę szlachty i mieszczan może więc zacierać rzeczywiste relacje.

Literatura mieszczańska nie oznacza jednego gatunku ani ścisłej wspólnoty wszystkich autorów pochodzących z miasta. W jej obrębie spotykają się dydaktyka, satyra i literatura rozrywkowa. Ważna staje się perspektywa ludzi, których doświadczenie pracy, pieniądza i zależności społecznych różniło się od wzorców kultury dworskiej.

Szczególnie wyrazisty jest nurt sowizdrzalski, wykorzystujący odwrócenie hierarchii oraz język codzienności. Nie powinno się jednak utożsamiać go z całym piśmiennictwem mieszczańskim ani zakładać, że miał wyłącznie mieszczańskich czytelników. Obieg druku umożliwiał przenikanie żartu i krytyki pomiędzy różnymi środowiskami.

Najważniejsze cechy

• zainteresowanie codziennością i praktycznym doświadczeniem
• satyryczne spojrzenie na hierarchie i obyczaje
• obecność humoru, przysłowia i języka potocznego
• zróżnicowany związek z miejską i plebejską kulturą

Przykłady i twórcy

Biernat z Lublina – Żywot Ezopa Fryga

Postać Ezopa i związane z nią bajki pozwalają przedstawiać mądrość ludzi zajmujących niską pozycję społeczną. Ocena wartości człowieka nie musi tu odpowiadać jego miejscu w hierarchii.

Historia Ezopa i towarzyszące jej bajki pozwalają ukazać przewagę rozumu nad pozycją społeczną. Bohater, którego łatwo zlekceważyć, ujawnia słabość ludzi pewnych własnego autorytetu. Znaczenie mają zarówno morały, jak i sam sposób prowadzenia opowieści: konkretna sytuacja czyni krytykę czytelną dla odbiorcy bez uczonego przygotowania.

Wyprawa plebańska i Albertus z wojny

Dialogi związane z tradycją sowizdrzalską wykorzystują komizm do podważania oficjalnych wyobrażeń o wojnie i społecznym porządku. Ich związki z kulturą plebejską warto omawiać bez automatycznego rozstrzygania pochodzenia każdego autora.

Komizm opiera się na zderzeniu wymagań wojennego obowiązku z rzeczywistymi możliwościami plebanii i jej wysłannika. Przygotowania oraz doświadczenia Albertusa podważają wzniosły obraz sprawności organizacyjnej. Śmiech odsłania tu niedopasowanie społecznego nakazu do warunków życia, a niska perspektywa pozwala zobaczyć to, co pomija oficjalny wzorzec.

Na co zwrócić uwagę podczas analizy?

Warto pytać, czyj punkt widzenia zostaje przedstawiony i jakie doświadczenie uzyskuje prawo głosu. Należy rozdzielić temat miasta, stanowe pochodzenie pisarza i faktyczny obieg utworu. Dzięki temu określenie „mieszczański” staje się narzędziem opisu, a nie nieprecyzyjną etykietą.