Towarzysze X i Abramowski są dygnitarzami pojawiającymi się w finale dramatu Stanisława Ignacego Witkiewicza „Szewcy”. Cechują ich chłód, pragmatyzm i instrumentalne traktowanie ludzi, odróżniające ich od wcześniejszych, gwałtownych uczestników rewolucji.
Charakterystyka towarzyszy X i Abramowskiego
Autor przedstawia ich jako doskonale ubranych, inteligentnych cywilów. X jest ogolony, Abramowski ma brodę i wąsy; w scenie końcowej noszą angielskie garnitury. Dokładny wiek, rodziny i wcześniejsze losy pozostają nieznane. Ich indywidualne biografie są mniej ważne niż rola sprawnych zarządców nowego porządku.
Obojętnie przechodzą obok ofiar i ludzi wijących się na ziemi. Nie okazują współczucia ani moralnego wstrząsu. Rozmawiają o organizacji gospodarki tak, jakby otaczające cierpienie stanowiło nieistotną przeszkodę techniczną.
Potrafią odraczać pełną realizację programu, ale dbają o ideologiczne objaśnienie takiej decyzji. Kompromis nie wynika z uznania cudzych racji: ma służyć skuteczności i zostać przedstawiony jako posunięcie jedynie czasowe. Ludzie stają się odbiorcami odpowiednio przygotowanego komunikatu.
Ich stosunek do księżnej ujawnia pogardę. Nakazują ją uciszyć i traktują jako możliwe źródło własnej rozrywki. Deklarowana sprawność publiczna współistnieje więc z prywatną potrzebą uprzywilejowania. Pragnienie stania się automatami wyraża chęć usunięcia także własnego ludzkiego niepokoju.
Nie przechodzą przemiany, lecz zamykają proces przemian społecznych przedstawiony w dramacie. Są negatywnym obrazem władzy, która zastępuje emocjonalną przemoc bezosobową administracją i kontrolą. Ich uprzejma rozmowa jest groźna właśnie dlatego, że krzywda innych nie zakłóca jej zwyczajnego tonu.