Przejdź do treści
Lekcjapolskiego.pl

Inny świat – streszczenie

Autor opracowania
Tomasz Borowy
Ostatnia aktualizacja

„Inny świat. Zapiski sowieckie” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego to autobiograficzna książka wspomnieniowa o sowieckim więziennictwie i łagrach, wydana po angielsku w 1951 roku, a po polsku w 1953 roku. Autor przedstawia własne uwięzienie, codzienność obozu w Jercewie oraz losy współwięźniów, pokazując zarówno niszczenie człowieka przez głód i przemoc, jak i próby zachowania godności.

Inny świat – streszczenie krótkie

Część pierwsza

Młody polski student Gustaw Herling-Grudziński zostaje aresztowany podczas próby przedostania się na Litwę, skąd chce ruszyć do walki z Niemcami. Sowieccy śledczy przedstawiają jego zamiar jako wystąpienie przeciwko Związkowi Sowieckiemu. Po przesłuchaniach w Grodnie trafia do więzienia w Witebsku, gdzie otrzymuje wyrok pięciu lat. Poznaje tam szewca, któremu odbiera się fotografię syna służącego w Armii Czerwonej, oraz więźnia przynoszącego wiadomość o upadku Paryża. Następnie przez Leningrad i Wołogdę dociera do obozu w Jercewie. Po drodze widzi uprzywilejowany oddział dla przestępców pospolitych, poznaje więzionych oficerów i obserwuje bezkarność kryminalistów.

W Jercewie pomaga mu stary były duchowny, Dimka. Dzięki jego radom Gustaw leczy się w szpitalu, a następnie zostaje tragarzem w bazie żywnościowej. Pracuje bardzo ciężko, ale ma większe szanse zdobycia dodatkowego jedzenia niż drwale. Poznaje system norm, od których zależą racje, oraz podporządkowanie słabszych silniejszym. Jest świadkiem przemocy wobec Marusi, którą banda urków wykorzystuje seksualnie. Jej związek z Kowalem kończy się ponownym upokorzeniem, gdy mężczyzna przedkłada lojalność wobec wspólników nad uczucie. Inni więźniowie rozpoznają w Gorcewie dawnego oprawcę z NKWD. Przy milczącym przyzwoleniu władz zadręczają go pracą. Bezimienny były urzędnik, nazywany zabójcą Stalina za strzał do portretu, próbuje ukryć kurzą ślepotę i utrzymać się w brygadzie tragarzy. Po ujawnieniu choroby zostaje wysłany do lasu, a po kilku miesiącach umiera z wycieńczenia.

Gustaw zaprzyjaźnia się z Michaiłem Kostylewem. Ten wychowany w komunizmie inżynier odkrył w literaturze francuskiej inny obraz życia, a następnie został złamany przez śledztwo. Początkowo pomagał współwięźniom, lecz po przeniesieniu do lasu sam uległ walce o przetrwanie. Odzyskawszy świadomość własnego zniewolenia, postanawia nie pracować dla oprawców i regularnie odnawia oparzenie ręki. Gdy ma zostać wysłany na Kołymę, Gustaw bezskutecznie proponuje zastąpienie przyjaciela. Kostylew oblewa się wrzątkiem i umiera, nie doczekawszy widzenia z matką. Autor opisuje też Dom Swidanij, w którym krótkie spotkania z krewnymi dają nadzieję, ale ujawniają rozpad więzi. W szpitalu obserwuje uczucie pielęgniarki Jewgienii Fiodorowny do Jarosława, pozwalające jej odzyskać niezależność od lekarza Jegorowa. W dni wolne więźniowie rozmawiają, czytają listy i słuchają historii Karinena, który po tygodniowej ucieczce został wydany władzom zaledwie kilkanaście kilometrów od obozu.

Część druga

Nasilający się głód pogarsza zdrowie i relacje między więźniami. Kobiety są szantażowane dostępem do jedzenia, a wycieńczeni ludzie tracą zdolność panowania nad odruchami. Gustaw pomaga profesorowi literatury, Borysowi Łazarowiczowi N., a po jego wywiezieniu współpracuje z panią Olgą przy przemycaniu żywności. Nocą słyszy krzyki ludzi dręczonych lękiem przed śmiercią i zapomnieniem. Podczas obozowego seansu zbliża się do Natalii Lwownej, która pożycza mu „Zapiski z martwego domu” Dostojewskiego. Lektura ujawnia przerażającą ciągłość rosyjskiej niewoli. Natalia widzi ostatnią możliwość niezależności w decydowaniu o własnej śmierci. Po próbie samobójczej zostaje uratowana, a później nadal pomaga innym, za co traci pracę w kuchni.

Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej obóz zaostrza rygor. Gustaw zostaje przeniesiony z bazy na sianokosy, a później do ciężkiej pracy przy drewnie. Początkowo kontakt z przyrodą dodaje mu sił, lecz jesienią zapada na szkorbut i kurzą ślepotę. Mimo amnestii dla obywateli polskich nie odzyskuje wolności. Dowiaduje się od ormiańskiego szewca, że bliski przyjaciel, Machapetian, donosi na niego, przedstawiając jego polityczne rozważania jako dowód szpiegostwa. Pod koniec listopada 1941 roku rozpoczyna z kilkorgiem Polaków głodówkę. W zimnym izolatorze znosi wyczerpanie i groźby, słyszy też o trzech zakonnicach odmawiających pracy. Po ośmiu dniach Gustaw i wytrwały towarzysz T. podpisują depeszę do polskiego ambasadora i trafiają do szpitala. Następnie Gustaw zostaje umieszczony w Trupiarni, gdzie czeka na zwolnienie wśród chorych i umierających.

Ural 1942 i epilog

20 stycznia 1942 roku Gustaw opuszcza Jercewo. Przez Wołogdę, Buj i Swierdłowsk szuka drogi do polskiej armii. Doświadcza zarówno obojętności i strachu, jak i bezinteresownej pomocy zwykłych ludzi. W Czelabińsku dociera do polskiej misji wojskowej, a w marcu wstępuje do wojska w Ługowoje. W kwietniu znajduje się już w Persji. Epilog przenosi akcję do czerwca 1945 roku, kiedy w Rzymie odwiedza go dawny współwięzień z Witebska. Przybysz wyznaje, że dla utrzymania lżejszej pracy złożył fałszywe zeznanie przeciwko czterem Niemcom, których następnie rozstrzelano. Prosi tylko o słowo „rozumiem”. Gustaw, od kilku lat żyjący na wolności, nie potrafi udzielić oczekiwanego potwierdzenia. Milczy i podchodzi do okna, a gość odchodzi samotny i przygnębiony.

Inny świat – streszczenie szczegółowe

Część pierwsza. Witebsk – Leningrad – Wołogda

Relacja rozpoczyna się pod koniec lata w więzieniu w Witebsku. W zatłoczonej celi życie skupia się na jedzeniu, śnie, oczekiwaniu i próbach podtrzymania kontaktu ze światem. Wiadomość o zajęciu Paryża przez Niemców odbiera im wiarę w szybki odwrót wojennej klęski. Pod koniec października Gustaw zostaje wywołany na odczytanie wyroku. Wspomina śledztwo w Grodnie, podczas którego jego wysokie buty miały dowodzić, że jest polskim oficerem, a brzmienie nazwiska łączono z nazwiskiem niemieckiego dygnitarza. Te absurdalne podejrzenia ustępują zarzutowi związanemu z próbą przekroczenia granicy sowiecko-litewskiej. Chociaż chciał walczyć z Niemcami, dokument przedstawia jego zamiar jako walkę ze Związkiem Sowieckim. Zmęczony nocnymi przesłuchaniami podpisuje akt oskarżenia. Otrzymuje pięć lat obozu.

W kolejnej celi przebywa z nieletnimi przestępcami oraz starym żydowskim szewcem. Chłopcy, nawykli do kradzieży i bezdomnego życia, powtarzają hasła politycznej indoktrynacji i dręczą politycznych współwięźniów. Szewc został skazany za sprzeciw wobec używania złych skrawków skóry do naprawiania butów. Nie kwestionuje jednak całego ustroju. Jest dumny z syna, kapitana lotnictwa, i wierzy, że jego pozycja pomoże ojcu. W tajemnicy pokazuje Gustawowi przechowywaną w podszewce fotografię. Jeden z chłopców zawiadamia strażnika. Podczas rewizji zdjęcie zostaje zabrane pod pretekstem, że skazaniec nie ma prawa posiadać podobizny oficera Armii Czerwonej. Odebranie rodzinnej pamiątki niszczy jedyny osobisty punkt oparcia starca. Gustaw opuszcza celę, pozostawiając go pogrążonego w powtarzaniu tych samych słów.

W listopadzie 1940 roku transport dociera do Leningradu. Więźniowie jadą z dworca zamkniętymi samochodami do więzienia przejściowego. Osobny, pokazowy pawilon mieści ludzi z krótkimi wyrokami za przestępstwa pospolite i naruszenia dyscypliny pracy. Gustaw poznaje jednocześnie różnicę między zwykłymi przestępcami a urkami, czyli doświadczonymi recydywistami, którzy w obozach zajmują uprzywilejowane stanowiska i terroryzują innych.

Ponieważ jego nazwiska brakuje na liście, Gustaw wskazuje strażnikowi celę numer 37. Poznaje w niej oficerów sowieckich uwięzionych podczas czystek. Pułkownik Szkłowski, potomek polskich zesłańców, rozmawia z nim po polsku. Generałowie wierzą w przyszłą wojnę z Niemcami i liczą, że państwo przywróci ich do służby. Brodaty generał Artamjan prowadzi głodówkę, domagając się rehabilitacji. Odrzuca możliwość pracy pod nadzorem i wyrzuca zawartość podsuwanych mu paczek. Nie rozmawia z Gustawem, ale w nocy przykłada jego rękę do miejsc, w których można wyczuć ślady połamanych kości. Ten niemy gest staje się świadectwem tortur, którego nie zastępują oficjalne rozmowy o prawie i zasługach.

Gustaw i Szkłowski wyruszają dalej w wagonie więziennym. Towarzyszą im urkowie grający w karty. Jeden z nich przegrywa cudzy płaszcz i groźbą wymusza jego oddanie na pułkowniku. Narrator poznaje zasadę gry o rzeczy, a dawniej także życie osób, które nie uczestniczą w rozgrywce. W Wołogdzie rozstaje się ze Szkłowskim i spędza dobę w podziemnej celi wśród chłopów niemających rozeznania w czasie ani własnej sytuacji prawnej. Następny transport dowozi go o świcie do Jercewa pod Archangielskiem. Za śnieżną przestrzenią widzi wieże strażnicze, druty i oświetlone baraki.

Nocne łowy

Nowi znajomi opowiadają Gustawowi o powstaniu obozu. Pierwsi więźniowie budowali go w lesie w warunkach mrozu, głodu i braku odpowiedniego schronienia. Wielu umierało, zanim powstały baraki i urządzenia przemysłu drzewnego. Wcześniej nocą panował tu proizwoł, czyli samowola urków, przed którymi nawet strażnicy nie czuli się bezpieczni. W chwili przybycia Gustawa bezkarność kryminalistów jest już ograniczona, lecz nadal obejmuje napady na kobiety. Ostrzeżone więźniarki starają się nie opuszczać baraku po zmroku. Skargi nie dają ochrony, a grożą zemstą napastników.

Gustaw dostaje gorączki. Były duchowny Dimka, pełniący funkcję porządkowego baraku, doradza mu starania o leczenie, zanim zacznie pracować. Tatiana Pawłowna kieruje chorego do szpitala. Po krótkim oczekiwaniu na korytarzu spędza tam dwa tygodnie w czystym łóżku, co odczuwa jako niezwykłą ulgę. Życzliwa siostra Tamara ofiarowuje mu książki. Po wypisie otrzymuje jeszcze kilka dni zwolnienia. Dimka pomaga mu uniknąć najgorszych przydziałów. Gustaw sprzedaje wysokie buty i trafia do 42. brygady tragarzy, zatrudnionej przy bazie żywnościowej. Dostaje lepszą odzież, a bliskość obozu i możliwość zdobycia dodatkowego jedzenia zwiększają jego szanse przeżycia, choć praca bywa niemal całodobowa.

W brygadzie dominują urkowie skupieni wokół Kowala. Pewnej nocy Gustaw widzi, jak banda napada na Marusię i dokonuje zbiorowego gwałtu. Wartownik ogranicza się do okrzyku, nie przerywając przemocy. Kowal później odprowadza skrzywdzoną dziewczynę. Nazajutrz Marusia przychodzi do niego i z czasem przywiązuje się do niego uczuciowo. Zostaje woziwodą, zdobywa drobne ozdoby dla jego legowiska i regularnie go odwiedza. Kowal zaczyna zaniedbywać dawnych towarzyszy, którzy reagują niechęcią. Gdy Marusia odrzuca zaczepkę jednego z urków, początkowo broni jej przed napastnikiem. W obliczu wrogości całej grupy ustępuje jednak i ponownie oddaje ją wspólnikom. Dziewczyna odchodzi na własną prośbę z transportem do Ostrownoje, a w bandzie powraca zgoda, osiągnięta kosztem jej krzywdy.

Praca. Dzień po dniu

Obozowy dzień zaczyna się o wpół do szóstej gwałtowną pobudką. Zmęczeni więźniowie z trudem schodzą z prycz, opatrują nogi i składają z resztek materiału możliwie ciepłe obuwie. Ich poranne przekleństwa wyrażają rozpacz i niechęć do dalszego życia. Nie mogą liczyć na pewny koniec kary. Narrator przywołuje los kolejarza Ponomarenki, który przez dziesięć lat czekał na zwolnienie. W lipcu 1941 roku, w oczekiwanym dniu odzyskania wolności, słyszy o bezterminowym zatrzymaniu i umiera na serce. Towarzysze, zamiast jedynie mu współczuć, tłumaczą klęskę nierozważnym rozbudzaniem nadziei.

Przy kuchni więźniowie ustawiają się według przyznanego kotła. Racje zależą od wydajności pracy. Stachanowcy przekraczający normę otrzymują najwięcej, wykonujący pełną normę mniej, a pozostali najrzadszy posiłek i najmniejszy przydział chleba. Osobne przywileje mają specjaliści. O wpół do siódmej zaczyna się wymarsz brygad. Konwojent liczy przekazywanych mu ludzi i grozi strzałem za zboczenie z drogi. Drwale maszerują kilka kilometrów do lasu, inne grupy idą do tartaku, na bazę, do robót ziemnych i budowlanych. Wspólne normy zmuszają do pilnowania wydajności kolegów. W ten sposób system przerzuca część nadzoru nad niewolnikami na samych niewolników.

Przy wyrębie poszczególni robotnicy ścinają drzewa, oczyszczają je, piłują i układają. Normy są tak wysokie, że ich wykonanie często wymaga tufty, czyli oszustwa przy pomiarach. Wykorzystuje się luzy w stosach albo ponownie liczy już oznaczone kawałki drewna. Brygadier musi umieć porozumiewać się z dokonującym pomiarów dziesiętnikiem. Na bazie żywnościowej zawyżanie wyniku polega na dopisywaniu odległości przenoszenia towaru. Tragarze opróżniają wagony bez względu na porę, ponieważ opóźnienia kosztują administrację pieniądze. Są wyzyskiwani, ale czują się odrobinę swobodniejsi, gdy przełożeni proszą ich o nadliczbowy wysiłek i wchodzą z nimi w pozorne rokowania.

W południe dodatkowy posiłek otrzymują tylko wyróżnieni pracownicy. Inni czekają na wieczorną zupę i chleb, którego najczęściej nie potrafią zachować na następny dzień. Powrót do obozu daje nadzieję odpoczynku, lecz przed bramą czekają jeszcze liczenie i rewizje. W razie znalezienia niedozwolonego przedmiotu cała brygada stoi długo na mrozie. Dopiero w zonie można odebrać posiłek, sprawdzić wiadomości o poczcie i położyć się na pryczy. Odpoczynek nie usuwa jednak głodu ani poczucia beznadziejności, a kolejny dzień powtarza ten sam rytm.

Ochłap

Do obozu przybywa Gorcew, młody, silny więzień o fanatycznym przywiązaniu do partii. Nie opowiada o swoim wyroku i zachowuje się tak, jakby aresztowanie było tylko przejściową pomyłką. Pogardza innymi politycznymi, a w sporze z więźniami ze Środkowej Azji chwali się udziałem w krwawym tłumieniu wystąpień basmaczy. Jego skarga na Uzbeka, który go obraził, nie wywołuje interwencji władz. Podczas przechodzącego przez Jercewo transportu jeden z więźniów rozpoznaje w nim śledczego z Charkowa, który go torturował. Dochodzi do zbiorowego pobicia. Dimka zamyka drzwi, uniemożliwiając łatwe przerwanie samosądu, a potem oblewa skatowanego wodą z chwoją.

Gorcew otrzymuje tylko krótkie zwolnienie. Władze nie podejmują skutecznej obrony dawnego funkcjonariusza, co brygada odczytuje jako zgodę na zemstę. Przydziela mu najcięższą pracę przy ścinaniu drzew i nie pozwala na zwykłą zmianę czynności. Pracuje więc całymi dniami, krwawiąc, gorączkując i prosząc o litość. Dostaje zwiększoną rację jedzenia, aby dłużej przetrwał torturę. Po utracie przytomności ma wrócić do obozu na saniach, lecz docierają one puste. Poszukiwania ruszają z opóźnieniem. Gorcew zostaje znaleziony zamarznięty w głębokiej zaspie. Narrator nie widzi wypadnięcia z sań. Opowieść pokazuje natomiast, jak administracja wykorzystuje odwet więźniów i dopuszcza zamordowanie człowieka pracą.

Zabójca Stalina

Były urzędnik został skazany za strzelenie do oka Stalina na portrecie. Zrobił to po pijanemu w ramach zakładu z przyjacielem, który po późniejszym konflikcie złożył donos. Po siedmiu latach obozu stara się o miejsce w brygadzie tragarzy, by poprawić wyżywienie. Ukrywa jednak kurzą ślepotę, czyli utratę widzenia po zmroku. W trakcie rozładunku wagonów zaczyna zostawać w tyle i wymyśla preteksty do opóźniania pracy. Koledzy coraz bardziej się niecierpliwią, ponieważ każdy przestój wpływa na ich wspólny wynik. W końcu więzień z workiem na ramieniu staje bezradnie na wąskiej kładce. Próbuje zawrócić i spada na szyny, zanim Gustaw zdąży mu pomóc.

Po ujawnieniu choroby trafia do karnej pracy w lesie. W ciągu następnych miesięcy jego stan gwałtownie się pogarsza. Gustaw spotyka go przed kuchnią, zaniedbanego, wycieńczonego i żebrzącego. Oddaje mu całą swoją zupę. Nie wystarcza to jednak, aby nasycić głód człowieka bliskiego obłędu. Kucharz Fiedźka odmawia mu dolewki i szydzi z jego politycznego wyroku. Więzień chce uderzyć w szybę. Gustaw go powstrzymuje, ale słyszy oskarżenie skierowane przeciwko wszystkim. Następnie skazaniec wykrzykuje, że naprawdę zabił Stalina. Przyjmuje na siebie niemożliwą winę, jak gdyby chciał nadać sens latom niesprawiedliwej kary. Niedługo potem umiera z wycieńczenia.

Drei Kameraden

W baraku przejściowym Gustaw poznaje trzech niemieckich komunistów: Hansa, Ottona i Stefana. Uciekli przed hitleryzmem do Związku Sowieckiego, który wyobrażali sobie jako ojczyznę wolnego proletariatu. Robotnicy Hans i Otto podjęli pracę w fabryce, a młody Stefan próbował studiować. Stopniowo odkrywali zakłamanie propagandy i ograniczenia swobodnej dyskusji. Podczas czystek aresztowano ich jako podejrzanych o szpiegostwo. Szczególnie brutalnie potraktowano Ottona, pamiętając jego pogardliwy komentarz o ustroju. Po zawarciu paktu sowiecko-niemieckiego niemieccy więźniowie ogłosili głodówkę i zażądali interwencji przedstawiciela ambasady Niemiec.

Władze zgodziły się na repatriację większości, zatrzymując wybranych. Trzej rozmówcy Gustawa znaleźli się wśród zatrzymanych i otrzymali po dziesięć lat. Rozczarowani Związkiem Sowieckim, pragną wrócić do Niemiec, nie chcąc rozważać podobieństwa obu systemów przemocy. Dopiero po wojnie Gustaw dowiaduje się z innych świadectw, że repatriacja oznaczała przekazywanie komunistów przez NKWD w ręce Gestapo. Wydawano również Żydów, którzy opierali się powrotowi. Los trójki pozostaje częścią szerszej historii ludzi uwięzionych między dwoma totalitaryzmami.

Ręka w ogniu

Przed historią Kostylewa narrator opisuje śledztwo jako proces rozbijania osobowości. Bezsenność, przemoc, pozorna życzliwość i narzucanie fikcyjnych zarzutów mają sprawić, by człowiek uznał za prawdę cudzy obraz własnego życia. Michaił Aleksiejewicz Kostylew pochodzi z Woroneża. Po śmierci ojca jest silnie związany z matką. Wierzy w rewolucję i pragnie pracować dla szczęścia innych. Studiuje na politechnice, a następnie trafia do Akademii Morskiej we Władywostoku. Uczy się francuskiego i poznaje książki dostępne w prywatnej wypożyczalni Bergera. Lektura francuskich powieści budzi zachwyt nad różnorodnością życia i pragnienie wolności. W rozmowie z kolegami podważa propagandowy obraz Zachodu wymagającego wyzwolenia.

Po aresztowaniu Bergera w 1937 roku zostaje wciągnięty w sprawę. Podczas pierwszych tortur nie przyznaje się do szpiegostwa. Gdy ten zarzut nie daje oczekiwanego wyniku, śledztwo przybiera inną postać. Jeden z funkcjonariuszy prowadzi najpierw uprzejme dyskusje, następnie męczy Kostylewa bezsennością i nieustannymi przesłuchaniami, a później znów pozoruje zrozumienie. Młody człowiek stopniowo traci pewność własnych przekonań. Zeznanie kolegów o jego wypowiedzi przeciwstawiającej zachodnie życie propagandzie zostaje przedstawione jako dowód zamiaru obalenia ustroju. Kostylew podpisuje oskarżenie i po wyroku dziesięciu lat trafia w styczniu 1939 roku do obozu kargopolskiego.

W Mostowicy pracuje początkowo jako inżynier. Oddaje innym jedzenie, pomaga chorym i zawyża robotnikom normy. Donos powoduje pozbawienie go pracy zgodnej z kwalifikacjami i skierowanie do lasu. W wyniszczającym wysiłku zapomina o altruizmie, zaczyna nienawidzić towarzyszy i walczyć tylko o dodatkowy chleb. Ponowna lektura jednej z dawniej poznanych książek uświadamia mu, jak bardzo zmieniło go zniewolenie. Podczas ratowania chleba z ogniska doznaje oparzenia. Odkrywa, że rana pozwala uzyskiwać zwolnienia, i odtąd regularnie ją odnawia. Nie chce już pracować dla władzy, która go oszukała i niszczy.

W marcu 1941 roku przychodzi do Jercewa z ręką na temblaku. Gustaw, leżąc po nocnej pracy na pryczy, widzi, jak współwięzień ponownie wkłada ranną dłoń do ognia. Pomaga mu ją zabandażować i obiecuje milczenie. Powstaje między nimi bliska przyjaźń. Kostylew dużo czyta i opowiada własną historię. Czeka na majowe spotkanie z matką. Swoją decyzję wyraża stanowczo:

Nigdy, rozumiesz, nigdy już nie będę dla nich pracował.

W kwietniu obóz ogarnia lęk przed transportem na Kołymę. Na listę trafia Kostylew, a wraz z nim znika nadzieja na spotkanie z matką. Gustaw proponuje administracji, że pojedzie zamiast przyjaciela. Sam zaznacza, że obok przywiązania wpływają na niego wyczerpanie i wyobrażenie podróży jako chwilowego uwolnienia od pracy. Otrzymuje odmowę. Nazajutrz Kostylew oblewa się w łaźni wrzątkiem. Umiera w szpitalu w ciężkich męczarniach, nie odzyskawszy przytomności. W maju do Jercewa przyjeżdża jego matka. Zamiast zobaczyć syna, odbiera po nim rzeczy.

Dom Swidanij

Dom Swidanij jest skrzydłem baraku przy wartowni, przeznaczonym na spotkania więźniów z krewnymi. Znajduje się na granicy zony i świata poza drutami. W środku są czyste łóżka, stoły, ławki, ogrzewanie i drobne oznaki domowego porządku. Dla ludzi mieszkających w zatłoczonych barakach oznacza to wyjątkowy dostatek. Uzyskanie widzenia wymaga jednak długich starań. Więzień musi mieć dobre świadectwo sprawowania i odpowiednią wydajność pracy. Rodzina przechodzi własną procedurę, narażając się na podejrzliwość NKWD. Niekiedy oczekiwanie trwa kilka lat. Sam fakt pokrewieństwa z „wrogiem ludu” staje się obciążeniem.

Przed spotkaniem więzień myje się, jest golony i otrzymuje na krótko czystą odzież. Ma sprawiać wrażenie człowieka traktowanego względnie przyzwoicie. On i odwiedzający podpisują zobowiązania do milczenia o realiach obozu. Nie mogą swobodnie opowiedzieć o najważniejszych latach rozłąki, a obawa podsłuchu utrudnia nawet intymną rozmowę. Widzenie jest jednocześnie źródłem nadziei i narzędziem nacisku. Cieśla Krestinskij po takiej rozmowie dwukrotnie próbuje się powiesić. Inni więźniowie cieszą się wiadomością o dziecku poczętym podczas spotkania, widząc w nim dowód, że ich życie pozostaje związane z wolnością. Gustaw jako cudzoziemiec nie oczekuje własnych odwiedzin, ale uczestniczy w nadziejach towarzyszy.

Zmartwychwstanie

Szpital stanowi względny azyl. Czysta pościel, wypoczynek, uprzejmość personelu i lepsze jedzenie przywracają poczucie osobności. Leczenie podlega jednak potrzebom produkcji. Ci, których nie można przywrócić do pracy, trafiają do Trupiarni. W lutym 1941 roku Gustaw celowo naraża rozgrzane ciało na mróz, by zachorować i uzyskać odpoczynek. Podczas gorączki przeżywa samotność jako odzyskanie siebie, ale przyznaje, że chwilowa ulga łączy się z obojętnością wobec ludzi pozostawionych na zewnątrz.

Jego sąsiadem jest aktor Michaił Stiepanowicz W., ukarany za niewłaściwe przedstawienie postaci w filmie historycznym. Starzec przyjmuje wyrok z pokorą wobec władzy i próbuje wykazać własne artystyczne przewinienie. Drugi chory, niemiecki inżynier S., ma za sobą pracę w Baku i aresztowanie pod zarzutem szpiegostwa. Pogardza systemem sowieckim i oczekuje wojny. Kiedy wojna rzeczywiście wybucha, zostaje usunięty ze szpitala, mimo ciężkiej choroby, i skierowany do Aleksiejewki. Z późniejszych relacji wynika, że nie dochodzi do celu. Pozostaje w lesie z drugim wyczerpanym Niemcem i konwojentem, a oddaleni więźniowie słyszą strzały.

Wolny lekarz Jegorow, sam niegdyś więzień, pozostaje związany z pielęgniarką Jewgienią Fiodorowną. Pomógł jej wcześniej wydostać się z ciężkiej pracy. Uczucie obciąża nierówność wolnego lekarza i więźniarki. Jewgienija zakochuje się w Jarosławie R., współwięźniu. Odzyskuje energię i samodzielność uczuć, choć ryzykuje utratę ochrony. Gdy Jarosław zostaje wywieziony, ona również prosi o przeniesienie. Wniosek nie zostaje przyjęty. Jegorow znika z życia obozu, a jego dalszy los pozostaje niepewny. Jewgienija umiera w styczniu 1942 roku podczas porodu, dając życie dziecku swojej miłości.

Wychodnej dień

Regulaminowy dzień odpoczynku raz na dziesięć dni pozostaje w praktyce fikcją. Już poprzedzający go wieczór odmienia atmosferę: rozlegają się śpiewy, więźniowie stają się uprzejmiejsi i rozmawiają z większą swobodą. Rano muszą jednak znieść wielogodzinną rewizję i oczekiwanie na mrozie. Później próbują urządzić pozostały czas według własnych upodobań. W pustym sklepiku Koźmy prowadzą rozmowy przypominające spotkania ludzi wolnych. Piszą listy, wspólnie odczytują wiadomości z domów i omawiają sprawy rodzinne.

Stary Kozak Pamfiłow żyje miłością do syna Saszy, oficera Armii Czerwonej. Po utracie gospodarstwa i rodziny nadal pracuje zawzięcie, licząc na spotkanie. Z oddaniem odczytuje dawne listy syna i usprawiedliwia zawarte w nich polityczne formuły. Gdy nadchodzi list pochwalający aresztowanie ojca jako historyczną konieczność, Pamfiłow uznaje, że utracił syna. Przestaje pracować, trafia do izolatora, a później pali korespondencję. W kwietniu 1941 roku do Jercewa przybywa transport sowieckich jeńców wojny z Finlandią. Jest w nim Sasza, skazany na dziesięć lat. Syn obawia się ojcowskiego gniewu, ale Pamfiłow go przyjmuje. Rozmawiają całą noc, zanim młody człowiek zostaje wysłany dalej. Ojciec odzyskuje cierpliwość do pracy, jakby odzyskał także sens życia.

Innym powracającym tematem jest ucieczka Fina Rusto Karinena. Przyjechał on do Związku Sowieckiego jako komunista i wykwalifikowany robotnik, ale został oskarżony o udział w przygotowaniu zamachu na Kirowa. Po śledztwie i pobycie w celi śmierci otrzymał dziesięć lat. Podczas wojny sowiecko-fińskiej uciekł z leśnej brygady. Miał zapasy jedzenia i ciepłą odzież, lecz kierował się jedynie położeniem słońca. Nocował w śnieżnych kryjówkach. Mróz, gorączka i przerażenie stopniowo odbierały mu orientację. Po tygodniu dotarł do wsi położonej zaledwie około piętnastu kilometrów od Jercewa. Chłopi wydali go władzom, a pobicie doprowadziło do wielomiesięcznego leczenia. Karinen twierdzi, że od obozu nie można uciec. Więźniowie mimo tego słuchają jego opowieści wielokrotnie, znajdując w niej odrobinę nadziei. Koniec dnia wolnego przywraca im świadomość nieuchronnej pracy.

Część druga. Głód

Narrator wyjaśnia, że warunki obozowe zmieniają zachowanie ludzi, dlatego nie wolno bez namysłu oceniać ich tak, jakby działali na wolności. Przymus głodu szczególnie dotyka kobiety, których dostęp do lżejszej pracy i żywności bywa uzależniany od seksualnej uległości. Gustaw nie ukrywa własnego udziału w tej rzeczywistości. Zakłada się z Polenką o to, czy młoda Polka, córka oficera, zdoła oprzeć się naciskom. Proponuje jej fikcyjne małżeństwo mające dawać ochronę, lecz zostaje odrzucony. Polenko kontroluje jej dostęp do jedzenia w magazynie i ostatecznie ją wykorzystuje. Narrator płaci przegrany zakład. Późniejsze zachowanie dziewczyny i spotkanie z nią w Palestynie pokazują, jak głęboko została zraniona.

Podobny mechanizm dotyka śpiewaczkę Tanię. Brygadier Wania przydziela jej trudną pracę, a zaprzyjaźniony z nim pomocnik medyczny nie daje zwolnienia. Po długim oporze kobieta ulega. Później protekcja człowieka z administracji pozwala jej pracować w biurze, ale wywołuje nienawiść dawnych towarzyszy z lasu. Autor przywołuje także wymuszoną materialnymi warunkami nadzieję na macierzyństwo i okresowe zwolnienie od pracy. Okrucieństwo systemu polega na wykorzystywaniu podstawowych potrzeb jako narzędzi podporządkowania, a obozowa obłuda dodatkowo obciąża ofiary.

W łaźni Gustaw poznaje profesora Borysa Łazarowicza N., znawcę literatury francuskiej, który pamięta młodego Juliana Tuwima z Łodzi. Profesor i jego żona Olga zostali uwięzieni za prowadzenie salonu poświęconego literaturze polskiej. Rozdzieleni, spotkali się po latach w obozach. Teraz profesor mieszka w Trupiarni, a Olga pracuje przy workach i warzywach. Gustaw przynosi starcowi żywność i słucha jego wykładów. Mimo głodu profesor zachowuje potrzebę rozmowy o literaturze, a narrator traktuje go jak mistrza. Po przeniesieniu do Mostowicy stary człowiek podupada. W liście gorzko nawiązuje do literatury Knuta Hamsuna, jak gdyby doświadczenie głodu stało się najdosłowniejszym komentarzem do książek.

Wiosną 1941 roku żywność staje się jeszcze skromniejsza. Coraz więcej ludzi choruje, mdleje przy pracy i nie widzi po zmroku. Dimka pomaga asenizatorom za dodatkowy posiłek i zdobywa mięso zabitego psa, którym dzieli się z Gustawem. Tragarze zaczynają gotować papkę z mąki zmiatanej po rozładunku. Narrator później przygotowuje ciasto przemycane pod odzieżą przez panią Olgę. Po ugotowaniu dzielą je między siebie, Dimkę i magazyniera udostępniającego schronienie. Te działania nie usuwają zagrożenia, lecz pozwalają chwilowo osłabić głód. Autor wspomina również Sadowskiego, przyjaciela, który w stanie obłędu głodowego wyrywa mu zupę. Nie przypisuje temu gestowi zwykłej, swobodnie wybranej podłości.

Krzyki nocne

Po wieczornym posiłku część więźniów próbuje podtrzymywać dawne nawyki: naprawia ubrania, odwiedza znajomych, gra lub pisze listy. Dla większości pozostaje jednak bezruch na pryczy. Gustaw przypomina starego Czeczeńca, pozbawionego gospodarstwa i rodziny. Mężczyzna został skatowany, ponieważ nie chciał wskazać miejsca ukrycia pszenicy i mięsa. Zachował upór, ale utracił wszystko, co wiązało go z życiem. Modli się o śmierć, nie podnosząc na siebie ręki. Jego postawa różni się od zachowania tych, którzy rozpaczliwie boją się umierania.

Noc budzi lęk przed śmiercią niespodziewaną, samotną i pozbawioną świadków. Więźniowie czują, że ich organizmy giną, choć nie zawsze otrzymują medyczne rozpoznanie choroby. Boją się także, że nikt nie dowie się o ich końcu. Nie znają pewnego miejsca pochówku zmarłych. Próbują umawiać się, by ocaleni zawiadamiali rodziny, zostawiają nazwiska i pilnują regularności korespondencji. Zniszczenie pamięci o człowieku staje się przedłużeniem przemocy wobec jego ciała. Kiedy barak zasypia, odzywają się jęki, płacz i gwałtowne okrzyki. W snach wracają tortury, bliscy i groza śmierci. Utrzymujący się przez całą noc blask żarówek nie chroni przed tym cierpieniem.

Zapiski z martwego domu

Obozowa działalność kulturalna podlega kontroli kawecze. Jej naczelnik Kunin, dawny kryminalista, poucza więźniów o dobrodziejstwach władzy, a bibliotekę wypełnia przede wszystkim propaganda. Polityczni wypożyczają książki Stalina także po to, by nie budzić podejrzeń. Przedstawienia ogranicza się do dozwolonych występów muzycznych. Pierwszy za pobytu Gustawa seans obejmuje propagandowy film sowiecki i amerykański „Wielki walc”. Ten drugi, opowiadający o świecie muzyki, tańca i miłości, wywołuje niezwykłe wzruszenie. Więźniowie dostrzegają w nim przypomnienie życia, w którym istnieją inne potrzeby niż jedzenie i przeżycie kolejnego dnia.

Siedząca obok Gustawa Natalia Lwowna płacze, ale nie tylko z tęsknoty za rozrywkami. Mówi o podobieństwie obozu do dawnej katorgi i przynosi mu „Zapiski z martwego domu” Dostojewskiego. Jest młodą kobietą przedwcześnie wyniszczoną, osamotnioną i prawdopodobnie chorą na serce. Została aresztowana po powrocie z terenów Kolei Wschodniochińskiej. Gustaw dwukrotnie czyta ukrywaną książkę. Zamiast prostego pocieszenia odnajduje w niej przerażającą ciągłość niewoli. Zaczyna odczuwać, że zmiana epoki nie przyniosła kresu cierpieniu. Myśl o samodzielnym zakończeniu życia pojawia się jako wyobrażona możliwość wyrwania się z beznadziejności.

Po dwóch miesiącach Natalia prosi o zwrot lektury, bez której nie potrafi się obejść. Wyjaśnia, że dostrzega ostatnią wolność w prawie do rozporządzenia własnym życiem. Słowa te pokazują głębokość jej osamotnienia i destrukcyjny wpływ obozu. Podczas następnego koncertu razem z Gustawem i Olgą słucha występów. Tanię upokarzają okrzyki drwali, które ucisza dopiero Samsonow. Marynarz Wsiewołod Prastuszko zdobywa publiczność pieśniami i pobudza ją do wspólnego śpiewu. Fryzjer Zelik Lejman, uważany za donosiciela, gra na skrzypcach z przejmującym smutkiem. Natalia wychodzi wcześniej. Kilka tygodni później podejmuje próbę samobójczą, lecz zostaje uratowana. Po leczeniu pracuje w kuchni, skąd wyrzucono ją za wynoszenie jedzenia więźniom. Następnie ceruje worki. Gustaw nadal widuje ją w zonie, ale nie wracają już do dawnych rozmów.

Na tyłach otieczestwiennoj wojny. Partia szachów

Atak Niemiec na Związek Sowiecki początkowo wywołuje wśród straży osłupienie, a wśród licznych więźniów nadzieję na zmianę. Władze wzmacniają jednak obozową ochronę i nasilają represje. Niemcy oraz więźniowie polityczni tracą przywileje, przedłuża się wyroki i wstrzymuje zwolnienia. Gustaw trafia 29 czerwca do brygady numer 57. Zmienia się również język propagandy, która niedawnych przeciwników nazywa sojusznikami. Stary komunista Sadowski trzeźwo przewiduje, że Związek Sowiecki nie zostanie łatwo pokonany. Gustaw przyjmuje jego rozumowanie, odróżniając własną niechęć do sowieckiego systemu od poparcia dla hitleryzmu.

W baraku technicznym narrator spotyka znajomych korzystających z lepszego wyżywienia i warunków pracy. Przywileje te często wiążą się z obowiązkiem donoszenia. Pewnego lipcowego wieczoru Gustaw gra w szachy z Weltmannem, a obok siedzą nad szachownicą lekarz Loevenstein i inżynier Mironow. Radio podaje sowieckie sukcesy wojenne. Pijany młody technik pyta głośno, ile własnych samolotów stracili Rosjanie. Zyskind, kierujący izolatorem więzień, wychodzi z baraku. Niebawem zabierają technika i Machapetiana. Ten drugi wraca i opowiada, że musiał potwierdzić wypowiedziane słowa. Późniejszy strzał zza zony zostaje odebrany jako znak doraźnej egzekucji. Gustaw przerywa grę, nie mogąc znieść dalszej pozornej normalności. Sąsiedzi kontynuują partię, a ich rozmowa o przeoczonej figurze nabiera gorzkiego znaczenia.

Sianokosy

Letnia praca na polanach daje Gustawowi wytchnienie. Brygadier Iganow sam bierze kosę i nie odgradza się od podwładnych. Konwojenci pozostawiają robotnikom więcej spokoju, a przyroda, słońce, jagody i zapach siana przywracają narratorowi poczucie życia. Mimo ciężkiego marszu i trwającego zniewolenia ten okres wspomina z wdzięcznością. Kończy się on wraz z latem. Po przeniesieniu na birżę drzewną Gustaw piłuje kloce i ładuje ciężkie pnie. Cierpi na szkorbut, ropiejące rany i kurzą ślepotę. Iganow pomaga mu wracać po zmroku. Również Sadowski słabnie i popada w obłęd głodowy.

Po układzie polsko-sowieckim i ogłoszeniu amnestii inni obywatele polscy opuszczają obozy, lecz Gustaw pozostaje. Wieczorami próbuje dowiedzieć się, czy nie pominięto go przez pomyłkę. Pociesza go ormiański inżynier Machapetian, dostarczający jedzenie, suszący odzież i wypytujący o poglądy na wojnę. W listopadzie uczciwy ormiański szewc przekazuje narratorowi wiadomość z podsłuchanej rozmowy ze Struminą. Donosiciel sugerował zatrzymanie Gustawa jako rzekomego szpiega, powołując się na jego inteligencję i przewidywanie sowieckiego zwycięstwa. Szewc rozpoznał głos Machapetiana. Bliskość, która miała chronić przed rozpaczą, okazuje się związana z zagrożeniem dalszym uwięzieniem.

Męka za wiarę

Pod koniec listopada w Jercewie pozostaje niewielka grupa Polaków. Gustaw, coraz bardziej chory, uznaje, że bez działania nie dożyje wiosny. Proponuje głodówkę, licząc na przypomnienie o prawie do amnestii. Towarzysze obawiają się, że protest zostanie uznany za nowe przestępstwo. Ostatecznie postanawiają przystąpić do niego, pozostawiając poza czynnym udziałem chorego na serce inżyniera M., który w razie ocalenia ma przekazać świadectwo ich losu. 30 listopada oddają chleb i kartki żywnościowe, robiąc to osobno, aby nie dostarczać oczywistych dowodów zorganizowanego spisku. Narrator nie przedstawia swojej decyzji wyłącznie jako heroizmu. Opisuje również lęk, gniew, podejrzliwość i niechęć do towarzyszy, z którymi nie chce dzielić dożywotniej niewoli.

1 grudnia Samsonow wypytuje protestujących i grozi trybunałem wojennym. Gustaw żąda zwolnienia lub kontaktu z przedstawicielem Polski. Nie podpisuje potwierdzenia, które miałoby ułatwić potraktowanie go jako buntownika przeciwko sowieckiemu prawu. Trafia do zimnego izolatora. Ma niewielką celę z nieoszklonym oknem i dwiema pryczami. Po jednej stronie przebywa T., po drugiej elektrotechnik Gorbatow. Przez ściany można prowadzić krótkie rozmowy. Gorbatow opowiada o trzech zakonnicach, które odmawiają pracy, nie chcąc służyć złu. Głodujący słabnie, puchnie i traci panowanie nad ciałem, ale nadal odmawia przyjmowania jedzenia i wody.

Część protestujących trafia wcześniej do szpitala i namawia pozostałych do przerwania głodówki. Gustaw i T. trwają. T. widzi wyprowadzanie zakonnic w stronę centralnego izolatora. Nocne salwy wywołują przekonanie o ich rozstrzelaniu, choć Gustaw nie jest bezpośrednim świadkiem śmierci kobiet. Lekarz Loevenstein ostrzega go, że organizm długo nie wytrzyma. Siódmej nocy narrator, opanowany strachem przed śmiercią, proponuje ustąpienie. T. się nie zgadza. Ósmego dnia dopuszcza się podpisanie depeszy do ambasadora Stanisława Kota, a obu więźniów prowadzi do szpitala. Doktor Zabielski ostrożnie rozpoczyna ich odżywianie, odstępując od polecenia podania od razu zwykłych racji. Gustaw przeżywa głodówkę, ale jego zdrowie pozostaje poważnie zniszczone.

Trupiarnia

Po kilku dniach szpitala narrator trafia do baraku dla ludzi niezdolnych do pracy. Podział na słabosiłkę i aktirowkę odróżnia tych, którym pozostawia się jeszcze szansę częściowego odzyskania sprawności, od uznanych za nieuleczalnych w obozowych warunkach. Zwolnienie z robót nie oznacza nasycenia głodu. Gustaw odnajduje Dimkę, który wita go serdecznie, oraz inżyniera M. Powstaje małe grono rozmówców i partnerów do gry, obejmujące także Sadowskiego. Przyjaźń współistnieje z niechęcią, różnicami poglądów i rywalizacją o jedzenie.

Dopiero teraz narrator dokładniej poznaje przeszłość Dimki. Był on popem w Wierchojańsku, później porzucił stan duchowny, pracował jako kancelista i robotnik, założył rodzinę. Aresztowano go jednak za dawne duchowieństwo, a jego żonę i dzieci zesłano. W 1937 roku celowo okaleczył nogę, żeby dostać się do szpitala i ocalić wpływ na własny los. Zaprzecza wierze w Boga, lecz w stosunku do cudzego cierpienia zachowuje ślady dawnej wrażliwości. M. natomiast podtrzymuje głęboką religijność i godność mimo choroby. Sadowski nadal próbuje bronić dawnej wiary politycznej, chociaż głód coraz bardziej rozbija jego osobowość.

Przed Bożym Narodzeniem Polacy otrzymują wiadomość o dalszym zatrzymaniu w obozie. Mimo rozpaczy przygotowują wspólną Wigilię. Pani Z. wręcza im własnoręcznie wyhaftowane chusteczki z orzełkiem i świątecznym motywem. Jedzą chleb i piją wrzątek. Drobny dar oraz wspólne przeżywanie święta podtrzymują więź z dawnym życiem. Nauczyciel B. opowiada wtedy o swoim wcześniejszym uwięzieniu. Po wybuchu wojny przesłuchiwano go i próbowano zmusić do podpisania fikcyjnych zarzutów. Znał ludzi skazanych na śmierć. Układ polsko-sowiecki uchronił go przed osądzeniem, ale zamiast wolności otrzymał kolejny etap do Aleksiejewki. Widział tam więźniów umierających przy pracy i zabijanych przez silniejszych dla chleba. Dopiero później wrócił do Jercewa.

W styczniu Gustaw znowu puchnie i coraz rzadziej opuszcza pryczę. Dimka przynosi mu jedzenie. W snach narrator wraca do rodzinnego domu, budząc się z płaczem, zanim nastąpi spotkanie z bliskimi. Nie wszyscy w baraku zachowują równowagę psychiczną. Jeden z więźniów ogłasza się Chrystusem i rzuca w ogień. Zostaje zabrany do szpitala. Sadowski ustawia stół jak biurko i w obłędzie wykrzykuje rozkazy rozstrzeliwania. Obóz powraca w jego słowach jako język rewolucyjnego terroru.

Ural 1942

19 stycznia 1942 roku Gustaw dowiaduje się o zwolnieniu, a następnego ranka opuszcza obóz. Żegnają go Dimka i pani Olga. Stary przyjaciel wkłada czystą koszulę, którą zachowywał na własny pogrzeb, i życzy młodemu człowiekowi szczęśliwego życia. Iganow prosi o wysłanie kartki do rodziny. Narrator bierze ją, ale później przyznaje, że w pobliżu obozu bał się podejść do skrzynki pocztowej, a w dalszej drodze zapomniał o obietnicy. Ocalenie łączy się z poczuciem winy wobec pozostawionych. W urzędzie wybiera Złatoust jako dozwolone miejsce pobytu. Nie otrzymuje informacji, gdzie znajduje się polskie wojsko.

Po wyjeździe z Jercewa grzęźnie w Wołogdzie. Dworzec jest przepełniony, ludzie śpią ściśnięci na podłodze, a przemieszczanie się w nocy grozi stratowaniem innych. Gustaw opisuje także własny udział w takim strasznym zdarzeniu. Za dnia szuka jedzenia. Pomaga mu staruszka zapraszająca dyskretnie na skromny posiłek. W kolejce widzi obojętność wobec okaleczonego żołnierza. W urzędzie wojskowym słyszy namowę do wstąpienia do Armii Czerwonej. Przypadkowym pociągiem dociera do Buju. Tam rozładunek podkładów kolejowych daje mu zupę i obiecane miejsce w pociągu do Swierdłowska.

W podróży opiekują się nim robotnice ewakuowane z Moskwy. Dzielą się żywnością i ukrywają go w przedziale, nie odsuwając się od jego brudu i choroby. 30 stycznia dociera do Swierdłowska i kupuje notes, odzyskując potrzebę zapisywania spostrzeżeń. Odwiedza rodzinę więzionego generała Krugłowa. Córka Lidia i jej matka przyjmują go serdecznie, lecz obawa nowych represji nie pozwala im udzielić noclegu. Poznana na dworcu Fatima Sobolewa oferuje mu inną możliwość życia, namawiając do wyjazdu z nią do Magnitogorska. Nie wierzy jednak w pełni jego relacji o obozach i sama boi się nieostrożnych rozmów.

Spotkany polski oficer wskazuje drogę do misji wojskowej w Czelabińsku. Gustaw otrzymuje tam skromną pomoc i możliwość dalszego przejazdu. Po długiej podróży dociera 9 marca do Ługowoje w Kazachstanie, a 12 marca zostaje przyjęty do polskiego pułku artylerii. Znów spotyka dawnych więźniów, którzy odzyskują wojskowe role i zwyczaje. Jednostka, złożona z wielu chorych i wyczerpanych ludzi, zostaje ewakuowana. Przez Krasnowodzk i Morze Kaspijskie narrator trafia do Persji. 2 kwietnia śpi już na plaży w Pahlevi, poza granicami Związku Sowieckiego.

Epilog: upadek Paryża

Narrator powraca do czerwca 1940 roku i więźnia, który przyniósł do witebskiej celi wiadomość o upadku Paryża. Był to młody żydowski architekt z Grodna, syn zamożnego kupca. Studiował w Paryżu, został komunistą i wyobrażał sobie lepszy świat w postaci racjonalnie urządzonych miast. Po powrocie do Polski pracował w zajętym przez Sowietów Grodnie. Aresztowano go za odmowę dobrowolnego wyjazdu w głąb Związku Sowieckiego. Uważał się za Polaka, lecz na pytanie o narodowość odpowiedział „Jewriej”. Ta deklaracja później przyczyniła się do zatrzymania go poza działaniem amnestii w interpretacji sowieckich władz.

W czerwcu 1945 roku dawny współwięzień odnajduje Gustawa w Rzymie. Przyjeżdża z Florencji, gdzie korzysta z pomocy organizacji żydowskiej i oczekuje na wyjazd do Ameryki Południowej. Opowiada o zesłaniu nad Peczorę, ciężkiej pracy i ocaleniu dzięki kwalifikacjom architekta. W 1944 roku został zwolniony i wcielony do Armii Czerwonej, później trafił do oddziałów polskich związanych z komunistyczną władzą. Po wojnie wydostał się z Polski. Jego rodzina nie ocalała. Zmienił nazwisko i zamierza zacząć nowe życie, ale nie może uwolnić się od jednego wspomnienia.

W lutym 1942 roku NKWD zażądało od niego fałszywego zeznania przeciwko czterem Niemcom pracującym w jego brygadzie. Miał potwierdzić, że oczekiwali nadejścia Hitlera, choć nie słyszał od nich podobnych rozmów. Odmowa oznaczała utratę stanowiska i powrót do lasu, który uważał za pewną śmierć. Zeznał zgodnie z żądaniem, a dwa dni później czterech ludzi rozstrzelano. Teraz prosi Gustawa, aby jako człowiek znający obóz powiedział „rozumiem”. Nie oczekuje długiej rozmowy, tylko potwierdzenia, które pozwoliłoby mu udźwignąć własną przeszłość.

Gustaw myśli o tym, że być może wypowiedziałby takie słowo tuż po zwolnieniu. Minęły jednak trzy lata wolności, normalnych uczuć, przyjaźni i udziału w wojnie. Nie potrafi wrócić do zasad świata, w którym ratowanie własnego życia wymagało wydawania innych na śmierć. Nie odpowiada, tylko podchodzi do okna. Gość wychodzi. Za oknem trwa życie wolnego Rzymu, a narrator przywołuje także wolność Paryża, przeciwstawioną dawnej wiadomości o jego upadku. Ostatni obraz pokazuje jednak człowieka, dla którego koniec wojny nie stał się końcem cierpienia:

Wyszedł z drzwi hotelu, jak ptak z przetrąconym skrzydłem przefrunął przez jezdnię i nie oglądając się za siebie, zniknął w kotłującym się tłumie.