Arkadiusz Iwanowicz Swidrygajłow jest jednym z ważniejszych bohaterów powieści „Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego. To zamożny ziemianin, człowiek tajemniczy, cyniczny i moralnie niejednoznaczny. Lekceważy cudze granice, ale potrafi też pomagać innym. Jego postawa stanowi mroczne odbicie osobowości Raskolnikowa.
Charakterystyka Arkadiusza Swidrygajłowa
Swidrygajłow ma około pięćdziesięciu lat i jest wdowcem po Marfie Pietrownie, która wcześniej wykupiła go z więzienia za długi. Mimo wieku wygląda stosunkowo młodo. Ma jasne włosy i brodę, intensywnie niebieskie oczy oraz rumianą twarz, przypominającą Raskolnikowowi maskę. Ubiera się elegancko i sprawia wrażenie człowieka zamożnego. Jego powierzchowność budzi jednak nieufność.
Najbardziej charakterystycznymi cechami bohatera są cynizm, egoizm oraz lekceważenie zasad moralnych. Swidrygajłow uważa, że człowiek może ulegać swoim zachciankom bez szczególnego poczucia winy. Z łatwością usprawiedliwia własne postępowanie, nawet gdy krzywdzi innych. Poważne sprawy często obraca w żart. Jest inteligentny, spostrzegawczy i doskonale rozumie ludzkie słabości.
Swidrygajłow jest również manipulatorem, skłonnym do wykorzystywania zależności i przewagi materialnej. Szczególnie wyraźnie ujawnia się to w jego stosunku do Duni Raskolnikowej, którą próbuje zdobyć mimo jej sprzeciwu. Potrafi udawać skruchę i odwoływać się do współczucia, jeśli uznaje, że pomoże mu to osiągnąć cel. Jego uczucie do dziewczyny ma charakter zaborczy. Pragnie jej bliskości, lecz długo nie szanuje prawa Duni do samodzielnej decyzji. Myli miłość z chęcią posiadania drugiego człowieka.
Ważną cechą ziemianina jest poszukiwanie przyjemności i niezdolność do trwałego zaangażowania. Hazard, romanse oraz dostatnie życie nie przynoszą mu satysfakcji. O dawnych nadużyciach mówi ze swobodą. Jego zainteresowanie znacznie młodszymi dziewczętami ujawnia niepokojący brak poszanowania ich bezbronności. Pozorna pewność siebie skrywa znużenie światem. Bohater ma pieniądze i swobodę działania, lecz nie potrafi odnaleźć celu, który nadałby jego życiu sens.
Nie jest jednak postacią jednowymiarową. Potrafi być hojny i pomagać potrzebującym, nie oczekując zawsze bezpośredniej korzyści. Przeznacza pieniądze na zabezpieczenie przyszłości osieroconych dzieci Katarzyny Iwanowny i wspiera Sonię Marmieładową. Nie utracił więc zdolności do współczucia. Zarazem dobre uczynki nie unieważniają wyrządzonych krzywd. Sprzeczność między okrucieństwem a dobroczynnością utrudnia jednoznaczną ocenę jego charakteru.
Swidrygajłow zdradza też głęboki pesymizm i wewnętrzny niepokój. Opowiada o duchach zmarłych i wyobraża sobie wieczność jako ciasne, ponure pomieszczenie pełne pająków. Takie rozważania odsłaniają jego lęk przed śmiercią oraz duchową pustkę. W przeciwieństwie do Soni nie znajduje oparcia w wierze ani w trwałych wartościach. Dostrzega podobieństwo między sobą a Raskolnikowem, ponieważ obaj próbują stawiać własną wolę ponad moralnymi ograniczeniami.
Ostateczna klęska Swidrygajłowa ujawnia jego samotność i rozpacz. Kiedy przekonuje się, że Dunia nigdy go nie pokocha, nie umie pogodzić się z odrzuceniem. Jego samobójstwo stanowi tragiczny finał życia pozbawionego moralnego oparcia. Swidrygajłow jest bohaterem pełnym sprzeczności: zdolnym do hojności, lecz zarazem bezwzględnym wobec innych. Dostojewski ukazuje w nim niebezpieczeństwo egoizmu i wolności oderwanej od odpowiedzialności.