Rodion Romanowicz Raskolnikow jest głównym bohaterem powieści „Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego. To postać pełna sprzeczności, trudna do jednoznacznej oceny. Łączy inteligencję i wrażliwość z pychą oraz przekonaniem, że wybitnym jednostkom wolno więcej. Morderstwo prowadzi go do głębokiego kryzysu psychicznego.
Charakterystyka Raskolnikowa
Rodion ma 23 lata i pochodzi z niezamożnej rodziny. Studiuje prawo w Petersburgu, lecz z powodu braku pieniędzy przerywa naukę. Mieszka w ciasnym pokoju na poddaszu, zalega z czynszem i głoduje. Niechętnie prosi o pomoc, gdyż ceni niezależność. Jest młodzieńcem wyjątkowo przystojnym, wyższym niż przeciętnie, szczupłym i zgrabnym, o ciemnych oczach. Zniszczone ubrania kontrastują z jego urodą i świadczą o zaniedbaniu.
Raskolnikow wyróżnia się dużą inteligencją, spostrzegawczością i umiejętnością samodzielnego myślenia. Interesują go zagadnienia moralne, społeczne oraz filozoficzne. Próbuje tworzyć własne zasady wyjaśniające świat. Jest ambitny i chce dokonać czegoś ważnego. Przecenia jednak siłę rozumu, sądząc, że może on rozstrzygać nawet o wartości ludzkiego życia. Wykorzystuje swoją inteligencję do usprawiedliwiania okrucieństwa.
Najbardziej charakterystycznymi cechami bohatera są duma, wyniosłość i skłonność do izolowania się od otoczenia. Unika znajomych, odrzuca rady i źle znosi zależność od innych. Potrafi zachowywać się chłodno, gwałtownie lub wręcz obraźliwie nawet wobec ludzi, którzy chcą mu pomóc. Razumichin określa go jako człowieka skrytego, ponurego i dumnego, ale równocześnie dobrego oraz wspaniałomyślnego. Wstydzi się okazywać czułość i woli udawać obojętność, zamiast przyznać, że potrzebuje wsparcia. Jego samotność wynika także z charakteru.
W osobowości Rodiona ścierają się okrucieństwo i współczucie, egoizm i bezinteresowność. Przejmuje się losem ubogich, oddaje ostatnie pieniądze Marmieładowom i pomaga bezbronnej dziewczynie spotkanej na ulicy. Wcześniej naraża nawet życie, ratując dwoje dzieci z pożaru. Wrażliwość ujawnia też sen o katowanej klaczy, budzący w nim rozpacz. Zarazem ten sam człowiek dopuszcza się zabójstwa dwóch kobiet. Rozdźwięk między współczuciem a teorią pogłębia jego rozdarcie.
Raskolnikow wierzy w podział ludzi na zwyczajnych i niezwyczajnych. Według jego teorii jednostki wybitne, takie jak Napoleon, mogą przekraczać prawo i normy moralne, jeżeli służy to wielkim celom. Rodion pragnie sprawdzić, czy sam należy do tej grupy. Morderstwo lichwiarki tłumaczy początkowo zamiarem zdobycia środków na pomoc sobie i innym, jednak w rzeczywistości kierują nim przede wszystkim pycha oraz potrzeba udowodnienia własnej wyjątkowości. Ofiarę traktuje jak przeszkodę, którą wolno usunąć. Uznaje, że ma prawo oceniać wartość cudzego życia.
Po zbrodni bohater doświadcza głębokiego rozchwiania psychicznego. Popada w gorączkę, podejrzliwość i lęk przed zdemaskowaniem. Na przemian ukrywa prawdę i prowokuje śledczych. Nie korzysta z łupu, co podważa jego deklaracje o materialnym celu zabójstwa. Cierpienie nie oznacza jednak pełnej skruchy. Raskolnikow długo bardziej przeżywa klęskę własnej teorii i utratę wiary w swoją wielkość niż krzywdę wyrządzoną ofiarom. Jest zbyt dumny, aby łatwo uznać moralną odpowiedzialność.
Stosunek Rodiona do bliskich również ujawnia jego sprzeczną naturę. Kocha matkę oraz siostrę Dunię i nie chce, by ta poświęciła szczęście dla zapewnienia mu pieniędzy. Jednocześnie próbuje decydować za siostrę i nie dostrzega, że swoją stanowczością może ją ranić. Bywa szorstki wobec oddanego mu Razumichina. Szczególne znaczenie ma relacja z Sonią Marmieładową. Rodion dostrzega w niej osobę doświadczoną przez cierpienie, ale zdolną zachować dobroć, wiarę i szacunek dla drugiego człowieka. Sonia nie akceptuje jego zbrodni, lecz nie odrzuca samego człowieka. Jej postawa podważa jego wiarę w wyższość siły nad miłością.
Przemiana Raskolnikowa jest powolna i trudna. Wyznanie winy nie oznacza odrzucenia dawnej ideologii. Nawet podczas katorgi bohater pozostaje początkowo zamknięty w sobie i buntuje się przeciw własnej porażce. Dopiero oddanie Soni i cierpienie pozwalają mu zrozumieć, że człowieczeństwa nie można oprzeć na pysze. Rodion odkrywa miłość do Soni i dostrzega możliwość nowego życia. Jego moralne odrodzenie pozostaje dopiero początkiem długiego procesu, a nie prostym wymazaniem winy.
Raskolnikow jest zatem bohaterem tragicznym, wewnętrznie rozdartym i zdolnym do przemiany. Dostojewski ukazuje, że inteligencja nie usprawiedliwia przemocy. Największą słabością Rodiona okazuje się pycha, natomiast szansę na ocalenie daje mu uznanie odpowiedzialności, przyjęcie miłości oraz odzyskanie szacunku do ludzkiego życia.