„Przedwiośnie” to powieść polityczna Stefana Żeromskiego, wydana w 1924 roku (z datą 1925) w Warszawie, nakładem wydawnictwa Jakuba Mortkowicza. Utwór przedstawia losy Cezarego Baryki, młodego Polaka urodzonego i wychowanego w Baku, który po dramatycznych doświadczeniach rewolucji przybywa do odrodzonej ojczyzny.
Przedwiośnie – streszczenie krótkie
Rodowód. Rodzice Cezarego Baryki są Polakami mieszkającymi w Rosji. Jego ojciec, Seweryn Baryka, pochodzi z rodziny szlacheckiej, która utraciła majątek po powstaniu listopadowym. Dzięki pracowitości i przedsiębiorczości zdobywa wysokie stanowisko urzędnicze w Baku oraz gromadzi znaczny majątek. Jego żona, Jadwiga z Dąbrowskich, pochodzi z Siedlec i przez całe życie tęskni za ojczyzną. Małżonkowie wychowują jedynego syna, Cezarego, zapewniając mu dostatnie i beztroskie dzieciństwo. Chłopiec otrzymuje staranne wykształcenie, jednak dorastanie w rosyjskim otoczeniu sprawia, że lepiej posługuje się językiem rosyjskim niż polskim.
Część I. Szklane domy. Cezary Baryka dorasta w Baku, gdzie mieszka z rodzicami, Sewerynem i Jadwigą. Kiedy wybucha I wojna światowa, jego ojciec zostaje powołany do wojska, a chłopiec pozostaje pod opieką matki. Początkowo cieszy się z uzyskanej swobody, zaniedbuje naukę i coraz bardziej interesuje się rewolucją. Z entuzjazmem przyjmuje przewrót bolszewicki, wierząc, że przyniesie on sprawiedliwość społeczną. Nie dostrzega cierpienia matki, która ciężko pracuje, aby zapewnić im utrzymanie. Z czasem Cezary przekonuje się jednak, że rewolucja prowadzi do przemocy, głodu i śmierci niewinnych ludzi.
Jadwiga Barykowa umiera wskutek wyczerpania i prześladowań. Cezary zostaje sam w mieście ogarniętym walkami. Pracuje przy usuwaniu zwłok ofiar wojny i rewolucji, co ostatecznie pozbawia go złudzeń dotyczących nowego porządku. Niespodziewanie spotyka ojca, który powrócił z wojennej tułaczki. Seweryn postanawia zabrać syna do Polski. Podczas podróży opowiada mu o szklanych domach, które rzekomo powstają w ojczyźnie. Przedstawia Polskę jako nowoczesny kraj, zapewniający wszystkim mieszkańcom godne warunki życia. Seweryn umiera jednak przed dotarciem do celu. Cezary samotnie przekracza granicę Polski, gdzie zamiast obiecanych szklanych domów widzi biedę i zaniedbanie.
Część II. Nawłoć. Po przybyciu do Warszawy Cezary nawiązuje kontakt z Szymonem Gajowcem, dawnym znajomym swojej matki, i rozpoczyna studia medyczne. Kiedy wybucha wojna polsko-bolszewicka, wstępuje do wojska. Na froncie poznaje Hipolita Wielosławskiego, któremu ratuje życie. Wdzięczny przyjaciel zaprasza go do rodzinnego majątku w Nawłoci. Cezary przyjmuje zaproszenie i poznaje życie polskiego ziemiaństwa.
W Nawłoci bohater spędza czas na zabawach, spotkaniach towarzyskich i odpoczynku. Zakochuje się w pięknej Laurze Kościenieckiej, która jest zaręczona z bogatym Władysławem Barwickim. Jednocześnie wzbudza uczucia Karoliny Szarłatowiczówny i Wandy Okszyńskiej. Jego romans z Laurą prowadzi do skandalu, a nieszczęśliwie zakochana Karolina umiera wskutek otrucia. Cezary dostrzega także ogromny kontrast między dostatkiem mieszkańców dworu a nędzą chłopów i robotników folwarcznych. Rozczarowany miłością oraz stosunkami społecznymi opuszcza Nawłoć.
Część III. Wiatr od wschodu. Cezary wraca do Warszawy, gdzie ponownie podejmuje studia medyczne. Mieszka w ubogiej dzielnicy i coraz wyraźniej dostrzega problemy społeczne odrodzonej Polski. Poznaje Antoniego Lulka, zwolennika komunizmu, który próbuje przekonać go do rewolucyjnej ideologii. Jednocześnie prowadzi dyskusje z Szymonem Gajowcem, wierzącym w stopniowe reformy i pokojową odbudowę państwa. Cezary nie akceptuje w pełni poglądów żadnego z rozmówców. Dostrzega potrzebę zmian, ale pamięta również okrucieństwo rewolucji rosyjskiej.
Bohater ponownie spotyka Laurę, która wyszła za Barwickiego. Mimo wciąż żywych uczuć nie potrafi odbudować dawnej relacji. Ostatecznie przyłącza się do demonstracji robotniczej zmierzającej w stronę Belwederu. Kiedy protestujący napotykają oddział wojska, Cezary wychodzi z tłumu i samotnie kieruje się w stronę żołnierzy. Powieść kończy się w tym momencie, pozostawiając przyszłość bohatera nieznaną.
Przedwiośnie – streszczenie szczegółowe
Rodowód
Historia rodziny Baryków rozpoczyna się od przedstawienia pochodzenia rodziców Cezarego. Seweryn Baryka jest Polakiem, który większość dorosłego życia spędza w Rosji, gdzie stopniowo zdobywa wysoką pozycję zawodową i majątek. W młodości nie otrzymuje specjalistycznego wykształcenia i nie posiada określonego zawodu. Poszukuje więc dobrze płatnej posady, zwracając szczególną uwagę na wysokość wynagrodzenia oraz dodatkowe korzyści. Jest człowiekiem uczciwym, praktycznym i zaradnym. Dzięki inteligencji, wytrwałości oraz pomocy wpływowych znajomych awansuje na coraz wyższe stanowiska.
Ważne miejsce w rodzinnej historii zajmuje Kalikst Grzegorz Baryka, dziadek Seweryna. Jest on właścicielem majątku Sołowijówka, który traci wskutek zaangażowania w powstanie listopadowe. Po klęsce powstańców rosyjskie władze konfiskują jego dobra, a rodzina zostaje pozbawiona dotychczasowego majątku. Pamiątką po przodku pozostaje niewielka książeczka opisująca wydarzenia z 1831 roku, w której wymieniono jego nazwisko. Seweryn przechowuje ją z ogromnym szacunkiem, traktując jako dowód patriotycznej przeszłości rodziny. Historia utraconego majątku z czasem staje się rodzinną legendą.
Gdy Seweryn zdobywa odpowiednią pozycję materialną, postanawia się ożenić. Przyjeżdża na urlop do Polski i w Siedlcach poznaje Jadwigę Dąbrowską. W krótkim czasie zdobywa przychylność jej rodziców, doprowadza do zaręczyn i zawiera małżeństwo. Następnie zabiera młodą żonę do Rosji, gdzie kontynuuje karierę zawodową. Jadwiga nie potrafi jednak przyzwyczaić się do życia z dala od ojczyzny. Pomimo wielu lat spędzonych na obczyźnie nie opanowuje dobrze języka rosyjskiego. Często wspomina rodzinne Siedlce, okoliczne łąki, stawy i znajome miejsca. Jej niedostateczna znajomość rosyjskiego prowadzi niekiedy do nieporozumień towarzyskich.
Małżonkowie doczekują się syna, któremu nadają imiona Cezary Grzegorz. W tym czasie Seweryn nieustannie rozwija swoją karierę, aż ostatecznie obejmuje wysokie stanowisko urzędnicze w przemyśle naftowym w Baku. Rodzina zamieszkuje w luksusowym apartamencie, wyposażonym w kosztowne meble, dywany, obrazy oraz cenne przedmioty. Seweryn gromadzi również znaczne oszczędności. Jest szanowanym członkiem miejscowej społeczności polskiej. Chociaż niekiedy rozważa powrót do ojczyzny, dostatnie życie i wygoda sprawiają, że odkłada tę decyzję na później.
Cezary dorasta w atmosferze miłości, troski i dobrobytu. Rodzice poświęcają mu wiele uwagi i starają się zapewnić jak najlepsze warunki rozwoju. Chłopiec korzysta z lekcji języków obcych oraz pomocy prywatnych nauczycieli. Uczęszcza również do gimnazjum, gdzie osiąga dobre wyniki. Seweryn bardzo angażuje się w jego wychowanie, wspólnie z nim odrabia lekcje i pomaga mu w nauce. Oboje rodzice często rozpieszczają syna, obawiając się, aby nie przemęczał się obowiązkami szkolnymi. Pomimo pielęgnowania polskiej tradycji w domu Cezary wychowuje się przede wszystkim w rosyjskim środowisku. Lepiej mówi po rosyjsku niż po polsku, a jego wiedza o kraju przodków pozostaje ograniczona. Beztroskie dzieciństwo chłopca upływa w dostatku i poczuciu bezpieczeństwa.
Część I. Szklane domy
Wybuch I wojny światowej przerywa spokojne życie rodziny Baryków. Seweryn zostaje powołany do rosyjskiego wojska i musi opuścić Baku. Cezary, który właśnie ukończył czternaście lat, pozostaje pod opieką matki. Początkowo chłopiec bardzo przeżywa rozstanie z ojcem, ale szybko odkrywa, że jego nieobecność oznacza większą swobodę. Zaczyna lekceważyć obowiązki szkolne, opuszcza lekcje i coraz częściej wdaje się w konflikty z nauczycielami. Jadwiga nie potrafi nad nim zapanować, ponieważ przez lata wszystkie ważniejsze decyzje wychowawcze podejmował Seweryn.
Cezary stopniowo staje się coraz bardziej nieposłuszny. Spędza czas poza domem, zaniedbuje naukę i nie przejmuje się upomnieniami matki. W końcu dopuszcza się poważnego wykroczenia, uderzając dyrektora szkoły. Zostaje za to usunięty z gimnazjum. Jadwiga jest zrozpaczona jego zachowaniem, lecz syn nie dostrzega jej cierpienia. W tym czasie wiadomości od Seweryna przychodzą coraz rzadziej, aż w końcu kontakt z nim zostaje całkowicie zerwany. Rodzina nie wie, czy mężczyzna nadal żyje.
W Rosji wybucha rewolucja, która dociera również do Baku. Cezary z wielkim entuzjazmem przyjmuje wiadomości o upadku dotychczasowego porządku. Bierze udział w wiecach, słucha przemówień rewolucjonistów i zachwyca się hasłami równości społecznej. Wierzy, że rewolucja doprowadzi do likwidacji niesprawiedliwości i zapewni wszystkim ludziom jednakowe prawa. Uczestniczy w publicznych zgromadzeniach, obserwuje przejmowanie majątków oraz popiera działania nowych władz. Pod wpływem rewolucyjnej propagandy ujawnia miejsce przechowywania rodzinnych kosztowności, które zostają skonfiskowane.
Jadwiga od początku odnosi się do rewolucji z niepokojem. Dostrzega rosnące zagrożenie, brak żywności i coraz większą brutalność nowych władz. W mieście zaczyna panować chaos, a zdobycie podstawowych artykułów staje się coraz trudniejsze. Kobieta musi samodzielnie troszczyć się o utrzymanie rodziny. Wykonuje ciężkie prace, zdobywa jedzenie i ukrywa przed synem własne zmęczenie. Cezary początkowo nie rozumie jej poświęcenia, ponieważ uważa, że wszelkie trudności są przejściowe i konieczne dla zwycięstwa rewolucji.
Z czasem sytuacja w Baku staje się dramatyczna. Brakuje żywności, nasilają się prześladowania i walki między różnymi grupami społecznymi. Cezary zaczyna dostrzegać, że nowy porządek nie przynosi oczekiwanej poprawy życia. Zauważa również, jak bardzo zmieniła się jego matka. Dawniej zadbana i pełna sił kobieta jest teraz wyniszczona głodem oraz ciężką pracą. Widok cierpiącej Jadwigi stopniowo budzi w nim poczucie winy i współczucie. Zaczyna rozumieć, że przez długi czas nie doceniał jej miłości.
W tym okresie Jadwiga spotyka księżnę Szczerbatow-Mamajew i jej córki, które uciekają przed prześladowaniami. Postanawia im pomóc, mimo że udzielanie schronienia przedstawicielkom dawnej arystokracji jest bardzo niebezpieczne. Ukrywa kobiety i dzieli się z nimi skromnymi zapasami. Jej działania zostają jednak odkryte przez władze. Jadwiga zostaje ukarana i skierowana do przymusowej pracy. Wycieńczona fizycznie kobieta nie jest w stanie znieść kolejnych trudności. Wkrótce umiera, pozostawiając Cezarego samego.
Śmierć matki staje się dla bohatera ogromnym wstrząsem. Dopiero teraz uświadamia sobie, jak wiele Jadwiga dla niego poświęciła. Podczas pogrzebu dostrzega, że z palca zmarłej zniknęła obrączka. Widok ten dodatkowo uświadamia mu okrucieństwo świata, w którym nawet zmarli nie mogą liczyć na szacunek. Cezary boleśnie przeżywa stratę i żałuje, że wcześniej nie okazywał matce więcej troski.
Po śmierci Jadwigi Cezary pozostaje w Baku, gdzie sytuacja polityczna i społeczna staje się coraz bardziej niebezpieczna. Miasto ogarniają walki między różnymi narodowościami i ugrupowaniami. Dochodzi do masowych mordów, a na ulicach leżą ciała zabitych. Cezary zostaje zmuszony do pracy przy grzebaniu zwłok ofiar wojny i rewolucji. Szczególnie mocno zapamiętuje widok martwej młodej Ormianki. Jej śmierć staje się dla niego symbolem niewinnych ludzi ginących w wyniku politycznej przemocy. Tragiczne doświadczenia sprawiają, że bohater ostatecznie traci dawny zachwyt rewolucyjnymi hasłami.
Niespodziewanie do Baku wraca Seweryn Baryka. Jest wyniszczony wojną, chorobami i wieloletnią tułaczką, ale odnalezienie syna daje mu ogromną radość. Cezary opowiada ojcu o śmierci matki oraz wydarzeniach, które rozegrały się w mieście. Seweryn jest głęboko poruszony losem żony. Postanawia zabrać syna do odrodzonej Polski, wierząc, że właśnie tam będą mogli rozpocząć nowe życie. Cezary początkowo odnosi się do tego pomysłu sceptycznie, ponieważ niewiele wie o kraju swoich przodków. Ostatecznie zgadza się jednak wyruszyć w podróż.
Droga do Polski okazuje się wyjątkowo trudna. Ojciec i syn muszą zmagać się z głodem, zimnem, tłokiem oraz problemami z uzyskaniem dokumentów. Wielokrotnie czekają na możliwość dalszej podróży, a ich sytuacja materialna staje się coraz gorsza. Zdrowie Seweryna stopniowo się pogarsza. Mimo wyczerpania mężczyzna stara się podtrzymywać syna na duchu i przekonać go, że wyjazd do Polski jest właściwą decyzją.
Podczas podróży Seweryn opowiada Cezaremu historię szklanych domów. Według jego relacji w Polsce działa genialny wynalazca, Baryka, który opracował nowoczesną technologię budowania domów ze szkła. Budynki są tanie, wygodne, higieniczne i dostępne dla wszystkich obywateli. Dzięki specjalnym rozwiązaniom zapewniają mieszkańcom odpowiednią temperaturę oraz komfort życia. Ojciec przedstawia Polskę jako kraj nowoczesny, sprawiedliwy i pozbawiony skrajnych nierówności społecznych. Cezary słucha opowieści z zainteresowaniem, choć nie jest całkowicie przekonany o jej prawdziwości. Wizja szklanych domów rozbudza w nim jednak nadzieję na odnalezienie lepszego świata.
W trakcie dalszej podróży zdrowie Seweryna gwałtownie się pogarsza. Ojciec Cezarego umiera w pociągu, nie doczekawszy przyjazdu do ojczyzny. Syn zostaje sam i musi kontynuować drogę bez jego pomocy. Ostatecznie dociera do granicy Polski, którą przekracza w okresie przedwiośnia. Zamiast obiecanych nowoczesnych budynków widzi biedne domy, błotniste drogi i zaniedbane otoczenie. Dostrzega również ubóstwo mieszkańców. Rzeczywisty obraz Polski całkowicie różni się od wyidealizowanej wizji przedstawionej przez Seweryna. Cezary zaczyna zastanawiać się, gdzie znajdują się szklane domy, o których opowiadał mu ojciec.
Część II. Nawłoć
Po przekroczeniu granicy Cezary dociera do Warszawy. Nie znajduje tam szklanych domów, lecz postanawia pozostać w kraju. Nawiązuje kontakt z Szymonem Gajowcem, dawnym znajomym Jadwigi Barykowej. Mężczyzna przed laty był zakochany w jego matce i zachował o niej bardzo ciepłe wspomnienia. Przyjmuje Cezarego życzliwie, pomaga mu odnaleźć się w nowej rzeczywistości i wspiera go finansowo. Baryka rozpoczyna studia medyczne w Warszawie, pragnąc zdobyć wykształcenie i ułożyć sobie życie.
Wkrótce wybucha wojna polsko-bolszewicka. Cezary wstępuje do polskiego wojska i bierze udział w walkach. Na froncie poznaje Hipolita Wielosławskiego, młodego ziemianina pochodzącego z zamożnej rodziny. Podczas wojny Baryka ratuje mu życie, za co Hipolit jest mu niezwykle wdzięczny. Między mężczyznami rodzi się przyjaźń. Po zakończeniu działań wojennych Wielosławski zaprasza Cezarego do rodzinnego majątku w Nawłoci, aby mógł odpocząć po trudnych doświadczeniach. Bohater przyjmuje propozycję.
W Nawłoci Cezary zostaje przyjęty z wielką serdecznością. Poznaje rodzinę Hipolita, jego matkę oraz pozostałych mieszkańców dworu. Życie w majątku jest spokojne i dostatnie, a codzienność wypełniają wspólne posiłki, przejażdżki, spotkania towarzyskie i zabawy. Bohater szybko przyzwyczaja się do wygód, których przez długi czas był pozbawiony. Jednocześnie dostrzega, że mieszkańcy dworu prowadzą beztroskie życie i nie interesują się poważnymi problemami społecznymi. Dużą część czasu poświęcają rozrywkom oraz podtrzymywaniu ziemiańskich obyczajów.
Podczas pobytu w Nawłoci Cezary poznaje kilka młodych kobiet. Jedną z nich jest Karolina Szarłatowiczówna, krewna Wielosławskich, która utraciła rodzinny majątek na wschodzie. Dziewczyna jest skromna, pracowita i serdeczna. Od początku okazuje Cezaremu zainteresowanie, a z czasem zakochuje się w nim. Baryka darzy ją sympatią i niekiedy odwzajemnia jej czułość, ale nie traktuje tej znajomości jako poważnego związku. Nie zdaje sobie sprawy, jak głębokie uczucia wzbudza w Karolinie.
W Nawłoci przebywa również Wanda Okszyńska, młoda dziewczyna obdarzona talentem muzycznym. Wanda zakochuje się w Cezarym i staje się zazdrosna o inne kobiety. Jej uczucie pozostaje nieodwzajemnione. Bohater poświęca jej niewiele uwagi, ponieważ coraz większe zainteresowanie budzi w nim piękna Laura Kościeniecka, mieszkająca w pobliskim Leńcu.
Laura Kościeniecka jest wdową zaręczoną z bogatym Władysławem Barwickim. Zamierza wyjść za niego za mąż przede wszystkim ze względów materialnych. Cezary jest jednak nią oczarowany, a kobieta odwzajemnia jego zainteresowanie. Między bohaterami rozpoczyna się namiętny romans, który muszą ukrywać przed otoczeniem. Potajemnie spotykają się w Leńcu i coraz bardziej angażują emocjonalnie. Cezary zakochuje się w Laurze i pragnie, aby zrezygnowała z małżeństwa z Barwickim. Kobieta nie zamierza jednak porzucać planów zapewniających jej bezpieczeństwo finansowe.
Równocześnie rozwija się dramat Karoliny, która dostrzega, że Cezary poświęca coraz więcej uwagi Laurze. Dziewczyna cierpi z powodu nieodwzajemnionej miłości, a jej sytuację dodatkowo komplikuje zazdrość Wandy Okszyńskiej. Karolina zostaje otruta i umiera w męczarniach. Okoliczności jej śmierci wskazują na możliwość podania trucizny przez Wandę, jednak sprawa nie zostaje jednoznacznie wyjaśniona. Śmierć Karoliny wywołuje wśród mieszkańców Nawłoci przerażenie i smutek. Cezary uświadamia sobie, że nieświadomie przyczynił się do cierpienia zakochanej w nim dziewczyny.
W tym czasie Baryka coraz uważniej obserwuje stosunki panujące w polskich majątkach ziemskich. Zaczyna dostrzegać ogromną różnicę między bogactwem mieszkańców dworu a nędzą chłopów. Szczególnie porusza go sytuacja ludzi mieszkających w Chłodku, folwarku należącym do Wielosławskich. Cezary widzi tam biedne chaty, ciężko pracujących mieszkańców oraz ludzi pozbawionych perspektyw na poprawę losu. Kontrast między dostatkiem Nawłoci a ubóstwem Chłodka uświadamia mu skalę nierówności społecznych w Polsce. Bohater zaczyna zastanawiać się, dlaczego odrodzone państwo nie potrafi zapewnić wszystkim obywatelom godnych warunków życia.
Romans Cezarego z Laurą staje się coraz trudniejszy do ukrycia. Ostatecznie dochodzi do spotkania Baryki z Władysławem Barwickim, który odkrywa niewierność narzeczonej. Między mężczyznami wybucha gwałtowna kłótnia i dochodzi do rękoczynów. Cezary jest wściekły również na Laurę, która nie staje jednoznacznie po jego stronie. W przypływie gniewu uderza ukochaną szpicrutą. Ich relacja zostaje poważnie zniszczona.
Po tych wydarzeniach Cezary opuszcza Leniec i spędza pewien czas w Chłodku, gdzie z bliska przygląda się codzienności ubogich mieszkańców. Poznaje warunki ich pracy, biedę i trudności, z którymi muszą się zmagać. Obserwacje te pogłębiają jego rozczarowanie polską rzeczywistością. Dochodzi do wniosku, że ziemiaństwo żyje w oderwaniu od problemów większości społeczeństwa, a odzyskanie niepodległości nie przyniosło wszystkim jednakowej poprawy losu.
Cezary postanawia wrócić do Warszawy i kontynuować studia medyczne. Opuszcza Nawłoć z poczuciem zawodu zarówno w sprawach osobistych, jak i społecznych. Nie potrafi zapomnieć o Laurze, ale zdaje sobie sprawę, że ich związek nie ma przyszłości. Przy pożegnaniu Hipolit okazuje przyjacielowi serdeczność i zrozumienie. Baryka wyjeżdża, pozostawiając za sobą świat ziemiańskich rozrywek, nieszczęśliwych miłości i społecznych kontrastów.
Część III. Wiatr od wschodu
Po powrocie do Warszawy Cezary ponownie podejmuje studia medyczne. Zamieszkuje u kolegi Buławnika, w zaniedbanym domu przy ulicy Miłej. Warunki życia są bardzo skromne, a otaczająca go dzielnica należy do najbiedniejszych części miasta. Baryka codziennie obserwuje nędzę, bezrobocie i trudne warunki życia mieszkańców stolicy. Zaczyna coraz częściej zastanawiać się nad sytuacją Polski oraz sposobami rozwiązania narastających problemów społecznych.
W tym okresie Cezary poznaje Antoniego Lulka, gorliwego zwolennika komunizmu. Mężczyzna jest przeciwnikiem istniejącego porządku społecznego i przekonuje, że jedynym sposobem na usunięcie nierówności jest rewolucja proletariacka. Krytykuje polskie władze, kapitalizm oraz bogate warstwy społeczeństwa. Lulek próbuje pozyskać Barykę dla swoich poglądów, przedstawiając rewolucję jako nieuchronny etap przemian historycznych.
Cezary słucha jego argumentów z zainteresowaniem, lecz nie przyjmuje ich bezkrytycznie. Pamięta wydarzenia w Baku, gdzie rewolucja doprowadziła do głodu, przemocy i śmierci wielu niewinnych ludzi. Nie potrafi pogodzić głoszonych przez komunistów ideałów sprawiedliwości z okrucieństwem ich metod. Chociaż dostrzega konieczność głębokich zmian społecznych, sprzeciwia się usprawiedliwianiu przemocy w imię rewolucji.
Jednocześnie bohater utrzymuje kontakt z Szymonem Gajowcem, który pracuje jako wysoki urzędnik państwowy. Mężczyzna wierzy, że Polska może stać się nowoczesnym i sprawiedliwym krajem dzięki stopniowym reformom. Opowiada się za umacnianiem instytucji państwowych, rozwojem gospodarczym, poprawą finansów oraz podnoszeniem poziomu życia społeczeństwa. Jest przekonany, że odbudowa państwa po wieloletnich zaborach wymaga czasu, cierpliwości i odpowiedzialnego działania.
Gajowiec przedstawia Cezaremu sylwetki wybitnych działaczy, którzy poświęcili życie pracy dla Polski. Wspomina między innymi Mariana Bohusza, Stanisława Krzemińskiego i Edwarda Abramowskiego. Uważa ich za ludzi, których postawa może stanowić wzór dla następnych pokoleń. Cezary docenia patriotyzm Gajowca, lecz nie zgadza się z jego przekonaniem, że powolne reformy wystarczą do rozwiązania najważniejszych problemów. Zarzuca mu, że państwo nie podejmuje dostatecznie zdecydowanych działań, aby poprawić sytuację najuboższych obywateli.
Pod wpływem Lulka Cezary uczestniczy również w spotkaniu komunistycznym. Wysłuchuje przemówień dotyczących wyzysku robotników, niesprawiedliwości społecznej oraz konieczności międzynarodowej solidarności proletariatu. Nie zgadza się jednak ze wszystkimi przedstawianymi poglądami. Szczególnie drażni go lekceważenie polskiej niepodległości i pomijanie przemocy związanej z rewolucją bolszewicką. Bohater wdaje się w dyskusję, zadaje niewygodne pytania i ujawnia sprzeczności w argumentacji uczestników zebrania.
Cezary zostaje postawiony przed wyborem dwóch odmiennych wizji przyszłości Polski. Gajowiec reprezentuje program stopniowych reform i odbudowy kraju w ramach istniejącego państwa. Lulek opowiada się za rewolucją komunistyczną i obaleniem dotychczasowego porządku. Baryka nie utożsamia się całkowicie z żadnym z tych stanowisk. Uważa, że reformy proponowane przez Gajowca są zbyt powolne, ale jednocześnie nie chce zaakceptować rewolucyjnego terroru. Poszukuje własnej drogi i coraz mocniej odczuwa rozczarowanie rzeczywistością.
W życiu osobistym Cezarego nadal ważne miejsce zajmuje wspomnienie Laury Kościenieckiej. Bohater dowiaduje się, że kobieta poślubiła Władysława Barwickiego i została jego żoną. Mimo upływu czasu wciąż nie potrafi o niej zapomnieć. Kiedy nadarza się okazja, ponownie się z nią spotyka. Rozmowa przywołuje dawne uczucia, ale ujawnia także wzajemne pretensje i rozczarowania. Laura nadal darzy Cezarego uczuciem, jednak nie zamierza porzucić swojego małżeństwa. Baryka nie potrafi pogodzić się z jej decyzjami. Ostatecznie ich spotkanie nie prowadzi do pojednania, a bohater pozostaje samotny.
Rozczarowanie miłością nakłada się na jego rosnący sprzeciw wobec niesprawiedliwości społecznej. Cezary obserwuje trudną sytuację robotników, którzy zmagają się z niskimi zarobkami, bezrobociem i rosnącymi kosztami utrzymania. Dostrzega, że polskie państwo nie spełnia oczekiwań znacznej części społeczeństwa. W jego pamięci wciąż pozostaje obraz szklanych domów, przedstawiony niegdyś przez ojca. Polska okazuje się krajem dalekim od tamtego ideału.
W Warszawie zostaje zorganizowana wielka demonstracja robotnicza. Uczestniczą w niej bezrobotni, strajkujący oraz działacze komunistyczni, którzy domagają się poprawy warunków życia i zmian społecznych. Protestujący maszerują w kierunku Belwederu. Cezary przyłącza się do manifestacji i idzie w pierwszym szeregu, obok Antoniego Lulka. Ma na sobie wojskowy mundur, przypominający o jego udziale w walkach o niepodległość Polski.
Kiedy demonstranci zbliżają się do Belwederu, ich drogę zastępuje oddział żołnierzy. Sytuacja staje się napięta i grozi wybuchem starcia. Wówczas Cezary oddziela się od pozostałych uczestników pochodu i samotnie kieruje się w stronę wojskowego kordonu. Powieść kończy się sceną, w której Baryka idzie na czele zbiedzonego tłumu, naprzeciw żołnierzy. Czytelnik nie dowiaduje się, co dzieje się z nim później. Zakończenie pozostaje otwarte, podkreślając niepewność dotyczącą zarówno przyszłości bohatera, jak i dalszych losów odrodzonej Polski.