Przejdź do treści
Lekcjapolskiego.pl

Kordian – streszczenie

Autor utworu
Juliusz Słowacki
Autor opracowania
Tomasz Borowy
Ostatnia aktualizacja
Epoka literacka
Romantyzm

„Kordian. Część pierwsza trylogii. Spisek koronacyjny” Juliusza Słowackiego to dramat romantyczny wydany w 1834 roku. Przedstawia dojrzewanie samotnego młodzieńca, który po rozczarowaniach uczuciowych i podróży po Europie postanawia poświęcić życie walce o wolność Polski. Jego zamiar zabicia cara staje się próbą zarówno patriotycznych przekonań, jak i własnej odporności psychicznej.

Kordian – streszczenie krótkie

Przygotowanie i Prolog

W noc kończącą 1799 rok w chacie Twardowskiego w Karpatach zbierają się siły diabelskie. Z osobliwych składników wytwarzają ludzi przeznaczonych do kierowania przyszłymi wydarzeniami w Polsce. Kolejne postacie są ośmieszane jako niezdolne do skutecznego działania, nadmiernie ostrożne lub zdradzieckie. Modlitwa Archanioła wprowadza perspektywę cierpiącego narodu. W Prologu trzy osoby spierają się o zadania poezji. Trzecia zapowiada przywołanie przeszłości oraz pokazanie na scenie narodowego dramatu.

Akt I

Piętnastoletni Kordian przebywa w wiejskim majątku i nie potrafi znaleźć celu życia. Myśli o niedawnym samobójstwie młodego znajomego. Stary sługa Grzegorz próbuje go ożywić opowieściami o Janku szyjącym buty dla psów, wyprawie Napoleona do Egiptu i odwadze Kazimierza, polskiego jeńca w Rosji. Chłopiec kocha starszą od siebie Laurę, ale kobieta traktuje jego uczucia z pobłażaniem. Podczas wspólnego spaceru i przejażdżki nie dochodzi między nimi do porozumienia. Kordian odchodzi z pistoletem. Nocą zaniepokojona Laura czyta jego wiersz wpisany do sztambucha, a następnie widzi konia wracającego bez jeźdźca. Grzegorz przynosi wiadomość o postrzeleniu panicza. Próba samobójcza nie kończy się śmiercią Kordiana, o czym świadczy dalsza część utworu.

Akt II. Rok 1828. Wędrowiec

Kordian podróżuje po Europie. W londyńskim parku słyszy od dozorcy, że pieniądze dają ludziom wpływy i przywileje. Na skałach Dover czyta „Króla Leara”, zastanawiając się nad siłą literatury. We Włoszech sprawdza uczucia Wioletty, udając utratę majątku. Kobieta gotowa jest mu towarzyszyć tylko wtedy, gdy liczy na odzyskanie złota. W Watykanie bohater przynosi papieżowi polską ziemię przesiąkniętą krwią rodaków, ale zamiast poparcia otrzymuje nakaz posłuszeństwa carowi. Na Mont Blanc przeżywa uniesienie i postanawia działać dla ojczyzny. Ogłasza hasło „Polska Winkelriedem narodów!”, a następnie chmura przenosi go do Polski.

Akt III. Spisek koronacyjny

Warszawa przygotowuje się do koronacji Mikołaja na króla Polski. Wśród uroczystości ujawniają się bieda, strach i przemoc. Wielki Książę Konstanty uderza kobietę trzymającą dziecko, które upada i ginie. W podziemiach katedry świętego Jana spiskowcy debatują nad zabiciem cara. Kordian, występujący jako Podchorąży, przekonuje ich do zamachu. Prezes i Ksiądz sprzeciwiają się królobójstwu. W głosowaniu tylko pięciu uczestników popiera czyn, a stu pięćdziesięciu go odrzuca. Kordian ujawnia twarz i postanawia działać sam.

Podczas warty na zamku zmierza do sypialni cara. Strach i Imaginacja wywołują przerażające wizje, a młodzieniec mdleje przed drzwiami, nie dokonawszy zamachu. Trafia do szpitala dla obłąkanych, gdzie szatański Doktor próbuje podważyć sens jego poświęcenia. Na Placu Saskim Konstanty każe mu przeskoczyć konno nad piramidą bagnetów. Udany skok zdobywa uznanie księcia, jednak car poleca sądowi wojennemu skazać podchorążego na śmierć. W więzieniu Kordian żegna się z Grzegorzem i rozmawia z zakonnikiem. Konstanty wyjednuje wreszcie u brata ułaskawienie. Adiutant pędzi z dokumentem na Plac Marsowy, gdzie pluton przygotowuje się do strzału. Dramat urywa się, zanim wiadomo, czy rozkaz dotrze na czas.

Kordian – streszczenie szczegółowe

Przygotowanie

W ostatnią noc 1799 roku w chacie Twardowskiego w Karpatach zbierają się Szatan, Mefistofeles, czarownice i inne istoty diabelskie. Osobliwy zegar wyznacza początek nowego stulecia. Szatan rozważa przyszłość narodów i wskazuje Polskę jako miejsce nadchodzących wydarzeń. W kotle powstają ludzie mający odegrać rolę w jej dziejach. Diabły dobierają składniki tak, aby nadać im określone przywary. Wytwarzają między innymi starego wodza niezdolnego do czynu, ostrożnego dowódcę, człowieka uczonego, lecz zagubionego w rozważaniach, oraz przyszłego zdrajcę. Aluzje pozwalają rozpoznać postacie związane z powstaniem listopadowym, choć nie wszystkie zostają nazwane wprost. Obok nich pojawiają się tłumy oficerów i mówców. Diabelskie zabiegi przerywa głos nakazujący złym duchom odejść. Chór Aniołów oraz Archanioł zwracają się do Boga w sprawie cierpiącego narodu. Odpowiedź pozostawia przyszłość w obrębie boskiej woli.

Prolog

Pierwsza Osoba Prologu występuje jako potężny poeta przemawiający do narodu i odwołuje się do obrazów apokaliptycznych. Zapowiada pocieszenie, ale wiąże je także z uśpieniem ludzi. Druga Osoba podważa tę wizję i ironicznie przekształca jej obrazy. Trzecia usuwa obu poprzedników ze sceny. Chce wydobyć z narodowej urny prochy przeszłości i przywrócić dawnym uczestnikom wydarzeń teatralne życie. Zapowiada przedstawienie historii, która ma pobudzić odbiorców do myślenia o losach Polski. Dopiero po tym sporze rozpoczyna się właściwa opowieść o Kordianie.

Akt I. Scena I

Jesienią, w ogrodzie przy wiejskim domu, piętnastoletni Kordian rozmyśla o śmierci młodego człowieka, który odebrał sobie życie. Sam doświadcza znużenia i niepokoju. Odczuwa wiele pragnień, lecz żadne nie staje się trwałym celem. Zmiany własnych nastrojów porównuje z obumierającą przyrodą. Pragnie wielkiej myśli, która uporządkowałaby jego uczucia i pozwoliła nadać życiu kierunek. Towarzyszący mu stary Grzegorz zauważa przygnębienie panicza i próbuje zainteresować go opowieścią. Najpierw mówi o Janku, chłopcu, który źle radził sobie z nauką i nie znalazł miejsca w zwykłym rzemiośle. Wyruszył w świat i zdobył powodzenie na królewskim dworze dzięki szyciu butów dla psów. Jego niezwykła kariera kończy się dostatkiem oraz sprowadzeniem matki. Zabawna historia nie usuwa smutku Kordiana.

Grzegorz przechodzi do wspomnień żołnierskich. Opowiada o wyprawie Napoleona do Egiptu, widoku piramid i starciu z mamelukami. Jako dawny uczestnik kampanii zachowuje podziw dla wodza oraz wiąże wojenne doświadczenia z religijnymi wyobrażeniami. Kordiana najmocniej porusza jednak następna historia, dotycząca polskich jeńców po klęsce wyprawy na Rosję. Młody Kazimierz przygotowywał ucieczkę współtowarzyszy. Po wykryciu zamiaru i okrutnym potraktowaniu więźniów rzucił się z tatarskim dowódcą w nurt Wołgi, między kry. Zginął, zabijając prześladowcę. Opowieść budzi w Kordianie podziw dla odwagi i ofiary, lecz nie prowadzi jeszcze do konkretnego postanowienia. Zbliżająca się Laura odwraca jego uwagę od żołnierskich wspomnień.

Akt I. Scena II

Kordian towarzyszy Laurze w ogrodzie i podczas przejażdżki. Jest w niej zakochany, a drobne gesty troski traktuje jako możliwość okazania uczucia. Odsuwa gałęzie, aby jej nie zraniły, oraz podaje zerwany wrzos. Kobieta rozmawia z nim swobodniej i z większym dystansem. Zauważa jego młodość, skłonność do smutku i poetyckie usposobienie. Mówi do niego jak do dziecka, nie podzielając niezwykłej powagi jego wyznań. Kordian próbuje tłumaczyć, że potrzebuje drugiej duszy i uczucia nadającego życiu sens. Laura nie rozumie jego oczekiwań i przypomina mu o matce. Młodzieniec odbiera jej pobłażliwość jako dowód niemożności porozumienia. Gdy kobieta odchodzi, pozostaje sam ze swoim wzburzeniem.

Kordian zastanawia się nad śmiercią i tym, co może nastąpić po niej. Nie ma pewności, czy samobójstwo zakończy cierpienie, ale nie potrafi znaleźć oparcia w otaczającym świecie. Posiadany pistolet staje się narzędziem planowanego czynu. Bohater wybiera odosobnione miejsce poza domem. Jego decyzja wyrasta z wcześniejszego kryzysu, który zawód miłosny jeszcze pogłębia. Nie jest skutkiem ujawnionej zdrady Laury ani zerwania formalnego związku, ponieważ dramat takiej relacji nie przedstawia.

Akt I. Scena III

Późnym wieczorem Laura niepokoi się nieobecnością Kordiana. Wraca myślą do rozmowy z nim i zastanawia się, czy jej sposób traktowania chłopca nie był zbyt lekkomyślny. Czyta w sztambuchu pozostawiony przez niego wiersz. Obraz zmarłego kochanka nadaje zapisanym słowom groźne znaczenie. Wcześniejsza swoboda kobiety ustępuje obawie. Nagle do domu wraca koń bez jeźdźca. Wkrótce pojawia się Grzegorz, który oznajmia, że panicz się zastrzelił. Akt kończy się wiadomością o próbie samobójczej, a nie potwierdzoną śmiercią bohatera. Jego ocalenie ujawni następny akt, natomiast w więziennej rozmowie Grzegorz powróci do wspomnienia odnalezienia rannego chłopca.

Akt II. Rok 1828. Wędrowiec

Kordian przebywa w Londynie. W James Parku spotyka dozorcę pobierającego opłatę za miejsce na krześle. Daje mu szylinga, nie domagając się reszty, co skłania rozmówcę do dalszych wyjaśnień. Dowiaduje się, że człowiek zajmujący kilka krzeseł jest lordem i korzysta z przywileju związanego z pozycją. Inny spacerowicz pojawia się nocą, ponieważ jako dłużnik chce uniknąć zatrzymania. Dozorca mówi również o możliwości kupowania wpływów politycznych i zaszczytnego miejsca pochówku. Młodzieniec odkrywa świat, w którym pieniądz pozwala decydować o społecznym znaczeniu człowieka. Rozmowa niszczy jego wyobrażenie o bezinteresownych wartościach kierujących życiem publicznym.

Następnie Kordian znajduje się na nadmorskich skałach Dover i czyta „Króla Leara” Williama Szekspira. Szczególne wrażenie wywiera na nim opis przepaści, którą w dramacie wyobraża sobie niewidomy Gloucester. Dostrzega potęgę poetyckiego słowa, zdolnego budować obrazy wykraczające poza zwyczajne doświadczenie. Porównuje świat stworzony przez poetę z rzeczywistym krajobrazem. Jednocześnie nie znajduje w lekturze gotowej odpowiedzi na własne cierpienie. Obcowanie z wielką sztuką nie likwiduje sprzeczności między pragnieniami a poznawanym światem.

We włoskiej willi towarzyszy mu Wioletta, zapewniająca o miłości. Kordian postanawia sprawdzić jej przywiązanie i oznajmia, że utracił majątek. Opowiada również o przegranych kosztownościach. Kobieta reaguje rozpaczą na perspektywę nędzy, zamiast potwierdzić gotowość dzielenia z nim trudności. Kordian wspomina jednak o koniu podkutym złotem, dzięki któremu rzekomo można jeszcze odzyskać dostatek. Ta wiadomość skłania Wiolettę do wspólnej ucieczki. Gdy okazuje się, że podkowy odpadły, wybiera poszukiwanie złota. Bohater ujawnia, że sam przygotował tę próbę. Jej zachowanie przekonuje go, iż deklarowane uczucie zależało od majątku. Spotkanie przynosi kolejne rozczarowanie i umacnia jego nieufność.

W Watykanie Kordian staje przed papieżem. Przynosi zawiniętą polską ziemię przesiąkniętą krwią ofiar przemocy. Oczekuje słów, które potwierdziłyby solidarność głowy Kościoła z prześladowanymi rodakami. Audiencja przebiega jednak w otoczeniu dworskiej ceremonii, a papieska papuga przerywa rozmowę łacińskimi zwrotami. Papież zaleca Polakom modlitwę i posłuszeństwo carowi. Ostrzega, że potępi ewentualny bunt. Kordian nie otrzymuje oczekiwanego wsparcia. Rozsypuje przyniesioną ziemię i opuszcza Watykan, rozczarowany stanowiskiem religijnego autorytetu wobec sprawy narodowej.

Samotny na Mont Blanc bohater ogląda przestrzeń, która daje mu poczucie niezwykłej wysokości oraz oddalenia od codziennych zależności. Porównuje własne położenie do posągu ustawionego na posągu świata. W uniesieniu rozważa możliwość panowania nad myślami ludzi i pobudzania narodów do działania. Jego pewność przeplata się z doświadczeniem pustki, ale stopniowo wyłania się zamiar poświęcenia ojczyźnie. Przypomina sobie legendę Winkelrieda, który skierował ku własnej piersi nieprzyjacielskie włócznie, aby otworzyć towarzyszom drogę do walki. Kordian przenosi ten wzór na los Polski i ogłasza swój program:

Polska Winkelriedem narodów!

Postanawia wrócić do kraju i sprawdzić wielką myśl w działaniu. Jego rozważania przerywa fantastyczne wydarzenie: chmura zabiera go ze szczytu i przenosi nad Polskę. Widok ojczyzny kończy etap europejskiej wędrówki.

Akt III. Spisek koronacyjny. Sceny I–III

Na warszawskim placu przed Zamkiem Królewskim ludzie oczekują koronacji cara Mikołaja na króla Polski. Przestrzeń została przystrojona, a dla oglądających przygotowano miejsca. Rozmowy mieszczan, rzemieślników i żołnierzy pokazują różnice położenia oraz odmienny stosunek do uroczystości. Piwowar wspomina doznaną od Konstantego karę. W tłumie znajduje się stary żołnierz, który odniósł rany pod Maciejowicami. Zamiast błogosławić nowego władcę, śpiewa pieśń zawierającą życzenie jego śmierci. Dostrzega upokarzający sens polskich symboli wojskowych podporządkowanych ceremonii. Wśród zbierających się ludzi dochodzi również do drwin z człowieka niepełnosprawnego, któremu żołnierz okazuje obronę. Zgiełk i sprzeczki odwracają uwagę części widzów od przejazdu cara.

W katedrze Mikołaj uczestniczy w obrzędzie koronacji, sam nakłada sobie koronę i składa przysięgę na konstytucję. Podniosła forma uroczystości sąsiaduje z zachowaniem przedstawicieli rosyjskiej władzy. Po wyjściu orszaku Konstanty uderza kobietę trzymającą dziecko. Dziecko wypada jej z rąk i ginie. Zebrani nie są nawet pewni, czy kobieta jest jego matką. Żandarmi usuwają ją, a ślady krwi zostają zamiecione. Zbrodnia nie prowadzi do wspólnego wystąpienia przeciw sprawcom. Uroczystość trwa dalej, ludzie korzystają z rozdawanego wina i rozrywają czerwone sukno z dekoracji. Pojawia się Nieznajomy w czarnym płaszczu. Śpiewa pieśń posługującą się religijnymi obrazami przemiany wody w wino i wina w krew. Jego słowa zapowiadają krwawe przesilenie.

Akt III. Scena IV

W podziemiach katedry świętego Jana zbierają się zamaskowani spiskowcy. Obradują wśród grobów dawnych królów. Prezes oraz Ksiądz próbują powstrzymać projekt zamachu. Podchorąży, którym jest Kordian, używa hasła „Winkelried” i objaśnia znaczenie legendarnego czynu. Przekonuje, że naród powinien odpowiedzieć na przemoc i upokorzenie. Proponuje zabicie cara oraz uderzenie w jego rodzinę. Prezes przypomina, że polska tradycja nie daje przyzwolenia na skrytobójcze zgładzenie własnego monarchy. Ostrzega przed odwetem, europejskim potępieniem i tym, że tłum może odwrócić się od wykonawców zamachu. Ksiądz podnosi sprzeciw religijny. Spór dotyczy równocześnie skuteczności planu i moralnej granicy patriotycznego działania.

Kordian przeciwstawia ostrożności gotowość oddania własnego życia. Zgłasza się także Starzec z Ludu, który chce wziąć na siebie winę za zabicie członków carskiej rodziny. Rozważania przerywa pojawienie się człowieka bez właściwego hasła. Zostaje zabity przez strażnika, a znalezione przy nim dokumenty wskazują, że był szpiegiem. Spiskowcy ukrywają jego ciało. Następnie przeprowadzają głosowanie. Kule oznaczają poparcie zamachu, monety jego odrzucenie. Za królobójstwem pada pięć głosów, przeciw niemu sto pięćdziesiąt. Kordian zarzuca uczestnikom tchórzostwo i zdejmuje maskę. Inni również odsłaniają twarze, nie godząc się na oskarżenie o zdradę.

Podchorąży postanawia sam wykonać plan podczas nocnej warty w zamku. Sporządza zapis oddający narodowi swoje życie i krew oraz tron, którym wspólnota miałaby swobodnie rozporządzić po śmierci monarchy. Prezes próbuje go zatrzymać, nawet klękając przed nim. Oddaje mu pozostawiony dokument i prosi o jego zniszczenie. Kordian jest coraz bardziej rozgorączkowany. Jego wypowiedzi łączą aktualną sytuację z obrazami grobu, rodziców i Laury. Nie przyjmuje argumentów starszego rozmówcy. Gdy nadchodzi jedenasta, odchodzi na zamek.

Akt III. Scena V

Kordian pełni wartę w zamkowych salach, uzbrojony w karabin z bagnetem. Musi przejść przez kolejne pomieszczenia, aby dotrzeć do sypialni cara. Towarzyszą mu uosobione Strach i Imaginacja. Pod ich wpływem elementy wyposażenia zmieniają się w jego oczach w groźne istoty i znaki. Dekoracje ścienne przypominają węże, drzewa mają ludzkie uszy i oczy, a przestrzeń zapełnia się widmami. Pojawia się postać zmywająca z podłogi krew carów. Za oknem narasta wyobrażony orszak umarłych, którzy układają trumny w drogę prowadzącą do zamku. Kordian usiłuje iść dalej, ale każda wizja zwiększa jego przerażenie.

Z sypialni wychodzi diabelska postać, oznajmiająca, że dusiła cara, lecz odstąpiła, ponieważ przypominał jej ojca. Bohater nie potrafi oddzielić rzeczywistości od obrazów podpowiadanych przez wyobraźnię. Chce mimo wszystko przekroczyć ostatnią granicę. Dźwięk dzwonu staje się kolejnym ciosem dla jego zmysłów. Pada nieprzytomny przed drzwiami sypialni, nie raniąc Mikołaja. Car wychodzi z lampą i potyka się o leżącego. Rozpoznaje polskiego podchorążego oraz domyśla się zamiaru zamachu. Podejrzewa, że za spiskiem może stać jego brat Konstanty. Rani szpadą rękę Kordiana, chcąc zmusić go do odpowiedzi, lecz słyszy tylko urywane słowa o widmach. Wzywa straż i poleca rozstrzelać żołnierza, jeżeli okaże się poczytalny.

Akt III. Scena VI. Szpital wariatów

Kordian leży w gorączce w szpitalu dla obłąkanych. Przybywa obcy Doktor, który wręcza dozorcy dukata i uzyskuje dostęp do pacjenta. Dozorca uważa, że młody człowiek zachował zdrowy rozsądek, a jedynie cierpi z powodu choroby. Doktor wyprowadza go z równowagi, zapalając cygaro od monety. Po odejściu strażnika rozmawia sam na sam z Kordianem. Daje do zrozumienia, że jest tą samą istotą, którą bohater widział przy carskiej sypialni. Szydzi z poezji, bohaterstwa i przekonania, że ofiara jednostki może uratować naród. Posługuje się paradoksami oraz wywodami, które potęgują wyczerpanie rozmówcy.

Doktor przywołuje dwóch pacjentów. Pierwszy uważa się za krzyż, na którym cierpiał Chrystus, i sądzi, że podtrzymywał jego ciało. Drugi trzyma rękę w górze, przekonany, że zabezpiecza ludzi przed upadkiem nieba. Doktor zestawia ich urojenia z zamiarem Kordiana i twierdzi, że również jego poświęcenie jest bezskuteczne. Młodzieniec rozpoznaje w rozmówcy Szatana. Zarzuca mu próbę zniszczenia ostatniego przekonania, które podtrzymuje jego życie. Wtedy do szpitala wpada Konstanty z żołnierzami. Rozkazuje ubrać podchorążego w mundur i zaprowadzić na Plac Saski. Kordian odczuwa ulgę, ponieważ nawet groźba śmierci wydaje mu się wyzwoleniem od Doktora.

Akt III. Scena VII. Plac Saski

Na Placu Saskim ustawione jest polskie wojsko, a wokół zbiera się lud. Car i Konstanty oglądają żołnierzy. Przyprowadzony Kordian słucha gwałtownych obelg i gróźb Wielkiego Księcia. Konstanty chce rozszarpać go końmi, a następnie zmienia zamiar. Każe ułożyć piramidę z karabinów, tak aby ostrza bagnetów były skierowane ku górze. Żąda od podchorążego skoku przez tę przeszkodę i obiecuje za udaną próbę darowanie życia. Kordian nie chce ratować się za cenę takiego widowiska. Dopiero zapewnienie cara, że nawet po skoku zostanie rozstrzelany, skłania go do zgody. Tym samym pokazuje, że jego odmowa nie wynika z lęku przed fizycznym niebezpieczeństwem.

Kordian dosiada konia, oddala się i kieruje ku przeszkodzie. Konstanty coraz gwałtowniej pragnie powodzenia skoku, traktując go jako dowód wartości własnego żołnierza. Podchorąży przelatuje nad bagnetami. Lud oraz wojsko reagują okrzykami. Książę obejmuje go, chwali i ponownie ręczy za jego życie. Każe odprowadzić osłabionego bohatera. Car, tak aby brat go nie usłyszał, nakazuje jednak generałom zwołać sąd wojenny i rozstrzelać niedoszłego zamachowca. Radość Konstantego nie oznacza więc rzeczywistego ocalenia Kordiana.

Akt III. Scena VIII

W klasztornej izbie zamienionej na więzienie Kordian przygotowuje się do śmierci. Rozmawia z zakonnikiem i słucha pouczeń o przebaczeniu oraz odrzuceniu pragnienia ziemskiej sławy. Początkowo twierdzi, że nie ma nikogo, komu mógłby coś przekazać. Zarazem odczuwa potrzebę pozostawienia po sobie choćby drobnego śladu. Ksiądz łagodzi wcześniejszą surowość i obiecuje zasadzić w klasztornym ogrodzie różę nazwaną jego imieniem. Ta skromna obietnica przynosi skazańcowi pociechę. Pozostawiony na chwilę samemu sobie myśli o urodzie ziemi, której nie zdążył w pełni poznać, oraz o odrzuceniu przez ludzi.

Grzegorz nie potrafi dokończyć modlitwy nakazującej przebaczenie wrogom. Wspomina odnalezienie rannego Kordiana po próbie samobójczej. Uważa dawny czyn za źródło obecnego nieszczęścia i błaga panicza o słowa, które mógłby zachować. Kordian proponuje, aby przyszły wnuk sługi otrzymał jego imię. Zaraz wycofuje życzenie, obawiając się, że sprowadzi na dziecko podobny los. Grzegorz nie chce jednak zrezygnować z obietnicy. Wizja róży i dziecka pozwala młodzieńcowi wyobrazić sobie dalsze trwanie pamięci. Oficer oznajmia, że czeka go rozstrzelanie. Bohater żegna wiernego sługę, nazywając go ojcem, i opuszcza celę.

Akt III. Scena IX

W Zamku Królewskim car rozmyśla o podporządkowaniu Polski i dalszych podbojach. Przybywa Konstanty, który prosi o odwołanie wyroku. Mikołaj początkowo odmawia właśnie dlatego, że bratowi zależy na życiu Kordiana. Między Romanowami narasta spór o władzę, dawne zrzeczenie się tronu i rodzinne zbrodnie. Konstanty wypomina udział braci w śmierci ojca oraz okrutne traktowanie poddanych. Car przypomina mu natomiast sprawę młodej Angielki zwabionej do pałacu i zamordowanej po przemocy ze strony żołnierzy. Ciało ukryto w szafie, a pozostawiony pierścień ujawnił związek ofiary z księciem. Rozmowa obnaża wzajemną nienawiść i obciążające tajemnice rodziny.

Konstanty grozi użyciem wojska przeciw bratu. Mikołaj wytrzymuje jednak spojrzenie przeciwnika i zmusza go do ustąpienia. Książę oddaje mu szpadę na znak podporządkowania. Dopiero wtedy car podpisuje ułaskawienie Kordiana i podaje dokument zatknięty na ostrzu zwracanej broni. Konstanty natychmiast wzywa adiutanta. Poleca mu wziąć swojego konia i pędzić na Plac Marsowy, nawet gdyby szaleńczy galop miał zabić zwierzę. Żąda, aby posłaniec dotarł przed wykonaniem wyroku. Ocalenie podchorążego zależy teraz od szybkości doręczenia rozkazu.

Akt III. Scena ostatnia. Plac Marsowy

Kordian stoi przed plutonem egzekucyjnym. Zebrani ludzie obserwują wykonanie wyroku. Nad głową skazańca kat łamie szpadę, co oznacza odebranie szlachectwa. Jakiś starzec upada z jękiem, a obserwator domyśla się w nim sługi. Kordian nie zgadza się na zasłonięcie oczu. Żołnierze podnoszą broń, a oficer przygotowuje komendę. Z tłumu rozlega się krzyk, że nadjeżdża adiutant. Oficer jeszcze go nie widzi i unosi rękę. Na tym urywa się dramat: nie zostaje pokazany ani strzał, ani skuteczne zatrzymanie egzekucji. Czytelnik zna decyzję cara o ułaskawieniu, lecz nie otrzymuje pewności, czy Kordian zostaje uratowany.