Przejdź do treści
Lekcjapolskiego.pl

Czemu służy deformacja rzeczywistości w Mistrzu i Małgorzacie?

Autor utworu
Michaił Bułhakow
Autor opracowania
Tomasz Borowy
Ostatnia aktualizacja

Deformacja rzeczywistości w „Mistrzu i Małgorzacie” Michaiła Bułhakowa polega na naruszaniu zwykłych praw świata za pomocą fantastyki i groteski. Niemożliwe zdarzenia pozwalają pokazać mechanizmy społeczne, które w codziennym życiu ukrywają się pod pozorem normalności.

Ujawnienie absurdów codzienności

Garnitur prowadzący urzędowe sprawy bez człowieka jest obrazem skrajnie niedorzecznym, ale jego sens wynika z rozpoznawalnej sytuacji. Biurokratyczna praca okazuje się tak automatyczna, że obecność myślącej osoby nie jest konieczna. Podobnie przymusowy śpiew pracowników ośmiesza pozornie dobrowolną zbiorową aktywność. Fantastyczne wyolbrzymienie ujawnia utratę samodzielności, zamiast jedynie bawić niezwykłym pomysłem. Zdarzenia przyjmują dosłowną postać tego, co społecznie stało się już niepokojącym zwyczajem.

Rozszerzenie mieszkania numer pięćdziesiąt do rozmiarów sal balowych podważa racjonalną miarę przestrzeni. Towarzysząca temu opowieść Korowiowa o zamianach lokali łączy piąty wymiar z całkiem ziemskim pragnieniem zdobywania kolejnych pokoi. Podobnie mówiący i strzelający kot nieustannie zderza nadnaturalne możliwości z językiem przepisów oraz urzędowych uprawnień. Śmieszność powstaje dzięki temu, że niezwykły bohater traktuje ludzkie procedury dosłownie i swobodnie nimi manipuluje.

Próba wartości i ograniczeń poznania

Deformacja pozwala także sprawdzić moralność ludzi. Deszcz pieniędzy na pokazie ujawnia zachłanność publiczności, natomiast urwanie głowy Bengalskiemu nadaje realny skutek nieodpowiedzialnemu okrzykowi. Widzowie doświadczają grozy własnego pomysłu i proszą o litość. Groteska przenosi ukryte pragnienia w sferę widocznych konsekwencji. Nie każda niezwykła kara jest przy tym sprawiedliwa. Działania świty dotykają również osób wykonujących zwykłe obowiązki, dlatego czytelnik musi oceniać zarówno ludzi, jak sposoby ich demaskowania.

Naruszenie praw natury podważa pewność Berlioza oraz przekonanie śledczych, że każdą rzecz można zamknąć w przyjętym wcześniej wyjaśnieniu. Urzędowa wersja o hipnozie stopniowo staje się równie nieprawdopodobna jak zdarzenia, które ma objaśniać. Bułhakow nie proponuje jednak prostej pochwały łatwowierności. Pokazuje niebezpieczeństwo uznawania własnego obrazu świata za pełny i niepodważalny. Fantastyka zmusza do uznania granic wiedzy.

Czytelnik rozpoznaje znajome zachowania w nieprawdopodobnej postaci, dlatego nie może odsunąć ich jako problemu wyłącznie obcego świata. Łapówka pozostaje łapówką także wtedy, gdy ruble magicznie zmieniają się w dolary. Niezwykłość oddziela przyjęte usprawiedliwienia od rzeczywistego wyboru bohatera. Zarazem nie wolno uznać wszystkich ofiar za zasługujące na karę, bo takie uproszczenie powtórzyłoby bezwzględność mechanizmu poddanego krytyce.

Wyjście poza porządek przemocy

Ta sama swoboda przekształcania rzeczywistości umożliwia przywrócenie rękopisu i uwolnienie Piłata. To, co w ziemskim porządku wydaje się nieodwracalne, otrzymuje inne zakończenie. Deformacja otwiera przestrzeń dla prawdy sztuki i miłosierdzia. Łączy satyryczne obnażenie miasta z nadzieją, że przemoc, strach i zniszczenie nie muszą mieć ostatniego słowa o losie człowieka.