Michał Aleksandrowicz Berlioz jest redaktorem i przewodniczącym Massolitu w powieści „Mistrz i Małgorzata” Michaiła Bułhakowa. Wykształcony i pewny własnych poglądów, podporządkowuje literaturę przyjętej doktrynie, a spotkanie z Wolandem obnaża granice jego wiedzy.
Charakterystyka Michała Aleksandrowicza Berlioza
Berlioz jest około czterdziestoletnim, niewysokim i dość tęgim mężczyzną, łysiejącym, z ciemnymi włosami po bokach głowy. Nosi okulary w ciemnej oprawie. Kieruje organizacją pisarską, redaguje miesięcznik i mieszka przy Sadowej razem ze Stiopą Lichodiejewem. Ma w Kijowie wuja Popławskiego. Nie jest przypadkowym rozmówcą ani człowiekiem pozbawionym znaczenia, lecz przedstawicielem instytucji mającej wpływ na życie innych twórców.
Erudycja łączy się u niego z zamknięciem na myśl podważającą doktrynę. Zna dawne wierzenia i argumenty filozoficzne, ale używa ich przede wszystkim do uzasadnienia z góry przyjętego stanowiska. Uczy Iwana, że zamówiony wiersz nie powinien jedynie ośmieszać Jezusa. Ma dowodzić, że taka postać nigdy nie istniała. Ocenia więc utwór nie przez samą wartość artystyczną, lecz przez zgodność z oczekiwanym przesłaniem. Jego autorytet wzmacnia u młodego poety przekonanie, że powtarzanie właściwego poglądu zastępuje samodzielne rozumienie.
Berlioz jest bardziej opanowany niż porywczy Bezdomny. Podczas rozmowy z cudzoziemcem stara się zachować rzeczowość i znaleźć zwyczajne wyjaśnienie sytuacji. Ta skłonność nie oznacza jednak gotowości do uznania granic własnej wiedzy. Gdy nie potrafi przyjąć opowieści o Piłacie, traktuje przybysza jako osobę podejrzaną lub chorą. Pragnie zaklasyfikować niezrozumiałe doświadczenie w znanych sobie kategoriach. Podejmuje decyzję o powiadomieniu służb, zamiast dopuścić, że jego pewniki mogą być niepełne.
Nie jest bezmyślnym szaleńcem. Jego zachowanie wynika z przekonań, które w dotychczasowym środowisku zapewniały mu orientację i pozycję. Tragiczna ironia polega na tym, że dyskutuje o możliwości planowania życia tuż przed własną śmiercią. Ostrzeżenia Wolanda, w tym wzmianka o oleju Annuszki, nie skłaniają go do zmiany postępowania. Poślizgnięcie i wpadnięcie pod tramwaj urzeczywistniają przepowiednię. Nie zostaje przez nikogo fizycznie wepchnięty na tory.
Scena śmierci zachowuje wymiar tragiczny, choć poprzedza ją ironiczna rozmowa. Nagłe zagrożenie ujawnia bezbronność człowieka niezależnie od urzędu i przekonań. Krytyka postawy redaktora nie wymaga uznania, że sam widok jego cierpienia powinien sprawiać satysfakcję.
Na balu Woland przywołuje przekonanie redaktora o nieistnieniu po śmierci i zapowiada mu właśnie taki los. Berlioz reprezentuje pewność, która nie potrafi wyjść poza własny system. Nie należy sprowadzać jego roli do prostego potępienia człowieka niewierzącego. Problemem jest również używanie pozycji i wiedzy do zamykania dyskusji oraz podporządkowywania twórczości ideologii. Jego los rozpoczyna przemianę Iwana, który z czasem zrezygnuje z podobnego sposobu myślenia.
