„Mistrz i Małgorzata” Michaiła Bułhakowa to powieść łącząca fantastykę, satyrę i rozważania filozoficzne, opublikowana pośmiertnie w latach 1966–1967. Wizyta szatana i jego świty w Moskwie splata się z historią prześladowanego pisarza, miłością Małgorzaty oraz opowieścią o Jeszui Ha-Nocri i Poncjuszu Piłacie.
Mistrz i Małgorzata – streszczenie krótkie
Część I
W środowy wieczór na Patriarszych Prudach redaktor Michał Aleksandrowicz Berlioz objaśnia poecie Iwanowi Bezdomnemu, że Jezus nigdy nie istniał. Do rozmowy włącza się tajemniczy cudzoziemiec, który przedstawia się jako znawca czarnej magii. Przekonuje rozmówców, że człowiek nie rozporządza własnym losem, i przepowiada Berliozowi śmierć przez obcięcie głowy. Opowiada również o przesłuchaniu Jeszui przez Poncjusza Piłata w Jeruszalaim. Rzymski namiestnik dostrzega niewinność więźnia, ale ze strachu przed oskarżeniem o nielojalność wobec cesarza zatwierdza wyrok. Arcykapłan Kajfasz odrzuca możliwość uwolnienia Jeszui. Tymczasem w Moskwie Berlioz wpada pod tramwaj i ginie dokładnie tak, jak zapowiedział nieznajomy. Iwan podejmuje bezskuteczny pościg za cudzoziemcem, kraciastym towarzyszem i ogromnym czarnym kotem. Po awanturze w domu literatów trafia do kliniki psychiatrycznej profesora Strawińskiego.
W mieszkaniu numer pięćdziesiąt przy Sadowej, zajmowanym przez Berlioza i dyrektora teatru Varietes Stiopę Lichodiejewa, instaluje się Woland ze świtą. Lichodiejew zostaje magicznie przeniesiony do Jałty. Korowiow, zwany też Fagotem, przekupuje prezesa komitetu blokowego Nikanora Bosego, a następnie doprowadza do jego zatrzymania za posiadanie obcej waluty. Administrator Warionucha zostaje uprowadzony i zamieniony w wampira. Podczas spektaklu w Varietes świta Wolanda wywołuje deszcz pieniędzy, urządza sklep z darmowymi strojami oraz obnaża prywatne kłamstwa urzędnika Siemplejarowa. Kot Behemot odrywa głowę konferansjerowi Bengalskiemu, ale na prośbę publiczności przywraca go do życia. Rozdawane banknoty i ubrania okazują się nietrwałymi darami, które sprowadzają na ludzi wstyd oraz kłopoty. Dyrektor finansowy Rimski ledwo uchodzi z życiem przed Warionuchą i wampirzycą Helią.
W klinice Iwana odwiedza Mistrz, autor powieści o Poncjuszu Piłacie. Wspomina swoją miłość do Małgorzaty, która wspierała jego twórczość. Po odrzuceniu książki przez wydawcę i napaściach krytyków pisarz załamał się, spalił rękopis, a później utracił mieszkanie oraz wolność. Zimą sam dotarł do szpitala, przekonany, że nie ma już do czego wracać. Opowieść jerozolimska powraca we śnie Iwana. Jeszua zostaje stracony na Nagiej Górze, a jego uczeń Mateusz Lewita bezsilnie cierpi, ponieważ nie może skrócić męki nauczyciela. W Moskwie kolejne działania świty Wolanda paraliżują urzędy i teatr, podważając przekonanie mieszkańców o całkowicie racjonalnym porządku świata.
Część II
Małgorzata od miesięcy nie wie, co stało się z ukochanym. Asasello, wysłannik Wolanda, przekonuje ją, że Mistrz żyje, i wręcza jej magiczny krem. Kobieta przyjmuje zaproszenie, ponieważ chce odzyskać pisarza. Po przemianie w wiedźmę wylatuje z domu i niszczy mieszkanie krytyka Łatuńskiego, którego obwinia o cierpienie Mistrza. Rezygnuje z dalszej zemsty, kiedy dostrzega przestraszone dziecko. Następnie zostaje gospodynią wielkiego balu u szatana. Wśród występnych gości spotyka Friedę, od lat dręczoną wspomnieniem zabójstwa własnego dziecka. Gdy otrzymuje prawo wyrażenia życzenia, najpierw prosi o uwolnienie Friedy od kary. Woland pozwala jej ponowić prośbę, więc Małgorzata odzyskuje Mistrza.
Szatan przywraca spalony rękopis. Wychodzi na jaw, że Alojzy Mogarycz doniósł na pisarza, aby przejąć jego mieszkanie. Zakochani wracają do sutereny, a Małgorzata czyta dalszy ciąg powieści. Piłat, dręczony winą za śmierć Jeszui, wydaje zawoalowane polecenie zamordowania Judy z Kiriatu, który wydał filozofa za pieniądze. Zabójstwo zostaje przeprowadzone przez ludzi związanych z tajną służbą Afraniusza. Namiestnik dopilnowuje również pochówku skazańców, ale nie potrafi odzyskać spokoju. We śnie rozmawia z żywym Jeszuą i chciałby uwierzyć, że egzekucji nie było.
W Moskwie próba zatrzymania Behemota kończy się pożarem mieszkania przy Sadowej. Korowiow i kot doprowadzają następnie do pożaru domu Gribojedowa, siedziby literatów. Do Wolanda przybywa Mateusz Lewita z prośbą Jeszui o nagrodzenie Mistrza spokojem. Asasello podaje zakochanym zatrute wino, a następnie przywraca ich do istnienia w innym porządku. Umierają ich ziemskie postacie, lecz oni sami wyruszają ze świtą Wolanda. Mistrz żegna Iwana w klinice. W czasie nocnego lotu uczestnicy wyprawy tracą dawne przebrania. Docierają do miejsca, w którym Piłat od prawie dwóch tysięcy lat cierpi z powodu swojego tchórzostwa. Mistrz kończy historię bohatera, uwalniając go, aby mógł spotkać się z Jeszuą. Sam wraz z Małgorzatą otrzymuje wieczysty dom i odpoczynek.
Epilog
Śledczy tłumaczą moskiewskie wydarzenia działalnością hipnotyzerów. Po odejściu Wolanda panika powoduje prześladowanie niewinnych kotów i przypadkowych ludzi. Część uczestników zdarzeń pozostaje straumatyzowana, inni wracają do dawnych nawyków lub robią karierę. Iwan porzuca poezję i zostaje profesorem historii i filozofii. Podczas każdej wiosennej pełni wracają jednak niepokój oraz sny o egzekucji. Ukojenie przynosi mu wizja pojednania Piłata z Jeszuą i pożegnania z Mistrzem oraz Małgorzatą.
Mistrz i Małgorzata – streszczenie szczegółowe
1. Nigdy nie rozmawiaj z nieznajomymi
W upalny środowy wieczór na Patriarszych Prudach spotykają się redaktor i przewodniczący stowarzyszenia literackiego Massolit Michał Aleksandrowicz Berlioz oraz młody poeta Iwan Nikołajewicz Ponyriow, piszący pod pseudonimem Bezdomny. Berlioz krytykuje zamówiony u poety utwór antyreligijny. Nie wystarcza mu przedstawienie Jezusa jako postaci odrażającej, ponieważ chce dowieść, że taka osoba nigdy nie istniała. Do dyskusji przyłącza się elegancko ubrany cudzoziemiec o nietypowej twarzy i różnych oczach. Dziwi go jawnie deklarowana niewiara rozmówców. Pyta, kto kieruje ludzkim życiem, skoro człowiek nie może przewidzieć nawet najbliższych wydarzeń. Oświadcza, że śmierć Berlioza nastąpi jeszcze tego wieczoru, a głowę odetnie mu Rosjanka. Zapowiada też, że zaplanowane posiedzenie literatów się nie odbędzie, ponieważ Annuszka już rozlała olej. Rozmówcy podejrzewają, że nieznajomy jest szpiegiem albo człowiekiem chorym. Ten pokazuje dokumenty profesora czarnej magii i zaczyna opowieść o człowieku, którego istnieniu zaprzeczają.
2. Poncjusz Piłat
Rankiem czternastego dnia miesiąca nisan Poncjusz Piłat przesłuchuje w pałacu Heroda Wielkiego pobitego Jeszuę Ha-Nocri. Rzymski namiestnik cierpi na silny ból głowy i z niechęcią przystępuje do obowiązków. Więzień, wędrowiec z Gamali, nie zna swoich rodziców i nie ma stałego domu. Zaprzecza, jakoby wzywał do zburzenia świątyni. Wyjaśnia, że jego wypowiedzi bywają źle rozumiane, również przez Mateusza Lewitę, który zapisuje je na pergaminie. Piłat z zainteresowaniem odkrywa znajomość greki u oskarżonego. Jeszua trafnie rozpoznaje jego cierpienie, samotność i przywiązanie do psa Bangi. Po rozmowie ból ustępuje, a namiestnik nabiera przekonania, że ma przed sobą człowieka nieszkodliwego, którego należałoby ocalić. Jeszua upiera się przy dobroci ludzi, nawet tych, którzy krzywdzą innych. W sprawie Marka Szczurzej Śmierci, brutalnego żołnierza, również dopuszcza możliwość moralnej zmiany.
Sytuację odmienia oskarżenie dotyczące cesarskiej władzy. Jeszua przyznaje, że podczas rozmowy z Judą z Kiriatu mówił o przemocy wpisanej w każde panowanie i o przyszłym królestwie prawdy. Piłat rozumie, że wypuszczenie więźnia mogłoby zostać uznane za wystąpienie przeciw cesarzowi. Na próżno próbuje skłonić go do odpowiedzi, która pozwoliłaby uniknąć wyroku. Filozof nie wyrzeka się swoich przekonań. Namiestnik zatwierdza karę śmierci, a potem próbuje wykorzystać świąteczny zwyczaj ułaskawienia jednego skazańca. Kajfasz, arcykapłan żydowski, konsekwentnie domaga się uwolnienia Bar Rawana zamiast Jeszui. Piłat odbiera tę decyzję jako ostateczne udaremnienie ratunku. Ogłasza tłumowi, że na śmierć pójdą Jeszua, Dismos i Gestas, po czym skazańcy zostają odprowadzeni na miejsce egzekucji.
3. Dowód siódmy
Na Patriarszych Prudach cudzoziemiec zapewnia, że osobiście był świadkiem przesłuchania. Berlioz i Iwan coraz mocniej przekonują się o jego obłędzie. Redaktor zamierza zawiadomić odpowiednie służby, zostawiając poetę z nieznajomym. Po drodze napotyka dziwaczną postać w kraciastej odzieży, która wskazuje mu przejście. Przy wyjściu poślizguje się na rozlanym oleju, upada na tory i nie może wydostać się spod nadjeżdżającego tramwaju. Koła odcinają mu głowę. Pojazd prowadzi kobieta. W ten sposób niedawna przepowiednia spełnia się, a rozmowa o granicach ludzkiego przewidywania zyskuje dla Iwana przerażające potwierdzenie.
4. Pogoń
Iwan słyszy od świadków, że Annuszka rozbiła naczynie z olejem, na którym przewrócił się Berlioz. Kojarzy jej imię ze słowami profesora i wraca, by go zatrzymać. Cudzoziemiec udaje jednak, że nie rozumie rosyjskiego. Towarzyszą mu teraz kraciasty osobnik oraz ogromny czarny kot. Poeta podejmuje pościg, ale podejrzani wymykają się w różne strony. Kot próbuje skorzystać z tramwaju, trzymając pieniądze na bilet, a po odmowie jedzie przyczepiony na zewnątrz. Iwan, kierowany nagłymi przekonaniami o miejscu pobytu zbiega, dociera do obcego mieszkania. Zabiera stamtąd świecę i obrazek, a następnie biegnie nad rzekę. Po kąpieli odkrywa, że zniknęło jego ubranie. W bieliźnie, z przypadkowym okryciem i zapaloną świecą zmierza do domu Gribojedowa, gdzie spodziewa się spotkać pisarzy oraz odnaleźć sprawcę nieszczęścia.
5. Co się zdarzyło w Gribojedowie
W siedzibie Massolitu dwunastu literatów na próżno czeka na przewodniczącego. Rozmowy dotyczą między innymi przywilejów członków organizacji i dostępu do domów wypoczynkowych. W tym samym budynku działa doskonała restauracja, dostępna dla posiadaczy legitymacji. Wiadomość o śmierci Berlioza początkowo przygnębia zebranych, lecz posiłki, muzyka i tańce szybko odzyskują znaczenie. W środku tej zabawy pojawia się Iwan w groteskowym stroju. Oznajmia, że śmierć redaktora ma związek z zagadkowym cudzoziemcem, którego należy natychmiast schwytać. Nie potrafi jednak spokojnie przedstawić okoliczności, obraża obecnych i wdaje się w szarpaninę. Zostaje obezwładniony, a potem odwieziony do kliniki psychiatrycznej. Towarzyszy mu poeta Riuchin, wobec którego Bezdomny wyraża pogardę jako wobec twórcy obłudnego i pozbawionego talentu.
6. Schizofrenia, zgodnie z zapowiedzią
W szpitalu Iwan chce użyć telefonu, aby zawiadomić milicję. Jego relacja o znającym Piłata profesorze, odciętej głowie i kocie niezwykłej wielkości budzi podejrzenie zaburzeń psychicznych. Poeta odbiera pytania lekarza jako oznakę niezrozumienia i sprzeciwia się pozostawieniu go w klinice. Próba samodzielnego wydostania się z budynku kończy się niepowodzeniem. Ostatecznie otrzymuje środek uspokajający. Riuchin wraca do Moskwy przygnębiony tym, co usłyszał o własnej twórczości. Przy pomniku Puszkina rozmyśla o różnicy między autentyczną sławą wielkiego poety a własnymi pozbawionymi znaczenia wierszami. Nie odnajduje rozwiązania i próbuje zagłuszyć rozczarowanie alkoholem.
7. Fatalne mieszkanie
Następnego ranka Stiopa Lichodiejew budzi się w mieszkaniu przy Sadowej w fatalnym stanie po pijaństwie. Zastaje nieznajomego, który przedstawia się jako Woland i powołuje na zawartą poprzedniego dnia umowę o występach w Varietes. Stiopa nie pamięta podpisania kontraktu, lecz telefon do dyrektora finansowego Rimskiego potwierdza przygotowania do pokazu. Stopniowo w mieszkaniu pojawiają się kraciasty Korowiow, kot Behemot oraz rudawy, uzębiony kłem Asasello. Przybysze bez skrępowania wytykają gospodarzowi lenistwo, pijaństwo i nadużywanie stanowiska. Oświadczają, że jest w lokalu niepotrzebny. Lichodiejew niespodziewanie znajduje się na nadmorskim wybrzeżu i dowiaduje, że trafił do Jałty. Tymczasem mieszkanie numer pięćdziesiąt staje się moskiewską siedzibą Wolanda i jego towarzyszy.
8. Pojedynek profesora z poetą
Iwan budzi się w wygodnym pokoju szpitalnym i przechodzi serię badań. Odwiedza go profesor Strawiński, który pozwala mu opowiedzieć o zdarzeniach poprzedniego wieczoru. Poeta nalega na wypuszczenie, ale lekarz spokojnie pokazuje mu, jak zostanie odebrana jego relacja, jeśli w obecnym stanie powtórzy ją milicjantom. Iwan musiałby ponownie znaleźć się pod opieką lekarzy. Strawiński proponuje więc pozostanie w klinice, wypoczynek i przygotowanie pisemnego zawiadomienia. Bezdomny przyjmuje to rozwiązanie. Zaczyna doświadczać rozbieżności między gwałtowną potrzebą ścigania cudzoziemca a wyczerpaniem, które odbiera mu zdolność działania. Spokój szpitala osłabia jego dotychczasową pewność siebie.
9. Głupie dowcipy Korowiowa
Prezes komitetu blokowego Nikanor Iwanowicz Bosy próbuje uporządkować sprawy lokalu zmarłego Berlioza. W mieszkaniu zastaje Korowiowa, podającego się za tłumacza zagranicznego artysty. Przybysz przekonuje go do wynajęcia pomieszczeń Wolandowi. Posługuje się dokumentami, pieniędzmi i obietnicami korzyści, a prezes ostatecznie przyjmuje również łapówkę. Bosy ukrywa banknoty w przewodzie wentylacyjnym we własnym mieszkaniu. Korowiow telefonicznie donosi na niego, przedstawiając się jako jeden z sąsiadów. Podczas rewizji w skrytce zostają znalezione dolary, chociaż prezes przyjął ruble. Zatrzymany nie potrafi wyjaśnić przemiany waluty. Jego zapewnienia o nieczystej sile i tajemniczym tłumaczu nie przekonują przesłuchujących.
10. Wieści z Jałty
W Varietes Rimski i administrator Iwan Sawieliewicz Warionucha otrzymują depesze z Jałty dotyczące człowieka podającego się za Lichodiejewa. Trudno im przyjąć, że Stiopa przebywa na Krymie, skoro jeszcze niedawno kontaktował się z nimi z Moskwy. Podejrzewają pijaństwo, oszustwo albo nieprawdopodobny żart. Kolejne wiadomości zawierają jednak szczegóły potwierdzające tożsamość dyrektora. Warionucha chce przekazać dokumenty odpowiednim organom. Mimo telefonicznego ostrzeżenia opuszcza teatr. Zostaje napadnięty przez Asasella i Behemota, a następnie uprowadzony do mieszkania przy Sadowej. Tam zbliża się do niego Helia. Kontakt z wampirzycą zapowiada przemianę administratora, który nie wraca do obowiązków o zwykłej porze.
11. Rozdwojenie Iwana
Bezdomny próbuje spisać zawiadomienie, ale nie potrafi uporządkować wszystkich niezwykłych okoliczności. Przeszkadzają mu napięcie, zmęczenie i burza. Po otrzymaniu leku uspokaja się, a pościg, który jeszcze niedawno wydawał mu się najważniejszy, zaczyna tracić znaczenie. W myślach prowadzi rozmowę jakby pomiędzy dawnym i nowym sobą. Dawny Iwan chce zemsty za Berlioza, nowy interesuje się przede wszystkim opowieścią o Piłacie i żałuje, że nie wysłuchał jej do końca. Nie uważa już samego spotkania z profesorem za przypadkową awanturę. Wieczorem na sąsiednim balkonie pojawia się nieznajomy pacjent. Prosi gestem o ciszę i zamierza dostać się do pokoju poety.
12. Czarna magia oraz jak ją zdemaskowano
Woland występuje w Varietes w towarzystwie Korowiowa i Behemota. Konferansjer Żorż Bengalski usiłuje przekonywać widzów, że mają do czynienia ze zręcznymi sztuczkami i naukowo wytłumaczalnym zjawiskiem. Przybysze nie podporządkowują się jednak jego zapowiedziom. Woland obserwuje publiczność i zastanawia się, czy mieszkańcy Moskwy zmienili się wewnętrznie. Korowiow urządza pokaz kart, a następnie nad widownią pojawiają się pieniądze. Ludzie z zapałem chwytają banknoty i próbują zabezpieczyć zdobycz. Kiedy konferansjer irytuje widzów kolejnym wyjaśnieniem, pada okrzyk, żeby urwać mu głowę. Behemot rzeczywiście to robi. Przerażona publiczność prosi o litość, a Woland zezwala na przywrócenie Bengalskiego do życia. Spektakl ujawnia zarówno chciwość i okrucieństwo tłumu, jak jego zdolność do współczucia.
Po zniknięciu Wolanda ze sceny Korowiow otwiera dla kobiet sklep, w którym mogą bezpłatnie wymieniać stare stroje na modne ubrania, buty i dodatki. Początkowa nieufność ustępuje gorączkowemu zainteresowaniu. Kiedy przewodniczący komisji akustycznej Siemplejarow żąda zdemaskowania sztuczek, Korowiow odsłania jego własne kłamstwo. Ujawnia romans oraz fałszywy pretekst nieobecności w domu. Prowadzi to do rodzinnej awantury w loży. Występ kończy się chaosem, a później darmowe stroje znikają z kobiet poza teatrem. Podobnie pieniądze rozdane podczas pokazu zmieniają się w bezwartościowe przedmioty albo sprowadzają na właścicieli podejrzenia.
13. Pojawia się bohater
Nocny gość Iwana przedstawia się jako Mistrz. Do kliniki trafił dobrowolnie, a balkonowe drzwi otwiera zdobytymi kluczami. Wysłuchuje opowieści poety i rozpoznaje w jego cudzoziemcu szatana. Sam jest historykiem, który po wygranej na obligacji porzucił dotychczasowe zajęcie, wynajął dwa pokoje w suterenie i zaczął pisać powieść o Poncjuszu Piłacie. Pewnego majowego dnia spotkał na ulicy kobietę z żółtymi kwiatami. Oboje natychmiast rozpoznali w sobie bliskie osoby. Małgorzata była żoną zamożnego człowieka, lecz nie czuła się szczęśliwa. Zaczęła odwiedzać pisarza, dzielić jego życie i czytać powstającą książkę. To ona nazwała go Mistrzem oraz uszyła mu czapeczkę z literą M. Po ukończeniu powieści autor oddał ją do redakcji. Zamiast rozmowy o wartości dzieła spotkał się z podejrzliwością i pytaniami o własną tożsamość. Druk odmówiono, ale niedługo potem ukazały się napastliwe artykuły dotyczące jego utworu.
Napaści krytyków, zwłaszcza Łatuńskiego, wzbudziły w pisarzu narastający lęk. Małgorzata pragnęła go bronić, on jednak coraz bardziej tracił zdolność pracy i poczucie bezpieczeństwa. Pewnej październikowej nocy spalił rękopis powieści. Ukochana pojawiła się niespodziewanie i wydobyła z ognia część kart. Postanowiła ostatecznie odejść od męża, by pozostać przy Mistrzu, ale najpierw chciała uczciwie wyjaśnić swoją decyzję. Po jej wyjściu ktoś zapukał do sutereny. Mistrz opowiada dalsze losy z przemilczeniem bolesnych szczegółów. W styczniu wrócił pod dom i stwierdził, że jego pokoje są już zajęte. Zmarznięty dotarł do kliniki. Nie poinformował Małgorzaty o swoim położeniu, ponieważ nie chciał skazywać jej na cierpienie przy człowieku, którego uważał za złamanego. Iwan z zainteresowaniem słucha historii gościa, a własną poezję ocenia przy nim jako złą.
14. Chwała kogutowi!
Rimski pozostaje późno w gabinecie, obserwując skutki pokazu i bezskutecznie próbując nawiązać potrzebne połączenia telefoniczne. Wreszcie przychodzi Warionucha. Podaje pozornie zwyczajne wyjaśnienie nieobecności Stiopy, ale jego zachowanie i opowieść budzą coraz większą nieufność. Administrator wygląda inaczej, unika światła i nie rzuca cienia. Dyrektor finansowy rozumie, że grozi mu bezpośrednie niebezpieczeństwo. Przy oknie pojawia się Helia i próbuje odsunąć zasuwkę. Przerażony Rimski zostaje osaczony przez wampiry. W ostatniej chwili rozlega się pianie koguta, po którym napastnicy muszą się wycofać. Mężczyzna z siwymi ze strachu włosami ucieka z teatru. Opuszcza Moskwę i szuka schronienia w Leningradzie, niezdolny wrócić do dawnego poczucia bezpieczeństwa.
15. Nikanor Iwanowicz Bosy
Podczas przesłuchania Bosy przyznaje się do przyjmowania łapówek, lecz stanowczo zaprzecza przechowywaniu dolarów. Oskarża Korowiowa i utrzymuje, że w mieszkaniu działa nieczysta siła. Sprawdzenie jego relacji nie potwierdza istnienia rzekomego sąsiada, który miał złożyć doniesienie. Zachowanie prezesa zostaje uznane za objaw choroby, dlatego trafia on do kliniki. Nocne zamieszanie zakłóca odpoczynek pozostałych pacjentów. Po uspokojeniu chorych Iwan ponownie zasypia. Jego sen przenosi opowieść z moskiewskiego szpitala na miejsce egzekucji pod Jeruszalaim. Wydarzenia, o których mówił Woland i nad którymi pracował Mistrz, pojawiają się teraz w świadomości poety.
16. Kaźń
Na Nagiej Górze żołnierze pilnują trzech skazańców przywiązanych do słupów. W upale Jeszua stopniowo traci siły i przytomność. Mateusz Lewita obserwuje mękę nauczyciela, obwiniając się, że nie zdołał go ocalić. Wcześniej zachorował i nie towarzyszył Jeszui w drodze do miasta, przez co dowiedział się o zatrzymaniu zbyt późno. Teraz planuje przebić go nożem, aby zakończyć cierpienie, lecz kordon żołnierzy uniemożliwia mu dotarcie do skazańców. Zrozpaczony przeklina Boga, który dopuszcza taką śmierć. Nadciąga gwałtowna burza. Żołnierze otrzymują polecenie zakończenia egzekucji. Jeszua, któremu podają wodę na gąbce, prosi, żeby napojono również Dismasa. Wkrótce ginie od ciosu włócznią, podobnie jak pozostali skazańcy. Po odejściu oddziału Mateusz dociera na wzgórze, odcina ciała i zabiera zwłoki nauczyciela.
17. Niespokojny dzień
Po spektaklu w Varietes nie ma najważniejszych kierowników, a wokół teatru narastają podejrzenia i zamieszanie. Księgowy Wasyl Łastoczkin próbuje wyjaśnić sytuację w urzędach oraz rozliczyć wpływy. W jednym z gabinetów widzi garnitur, który bez człowieka wewnątrz prowadzi zwykłą pracę urzędniczą. Sekretarka opowiada, że jej szef Prochor Piotrowicz zniknął po spotkaniu z niezwykłym interesantem przypominającym kota. W innej instytucji pracownicy nie mogą przestać śpiewać. Stało się tak po wizycie kraciastego organizatora chóru, który zachęcił ich do zbiorowej aktywności. Zdesperowani urzędnicy trafiają do kliniki. Sam Łastoczkin chce wpłacić do kasy pieniądze z teatru, ale przyniesione ruble okazują się zagraniczną walutą. Zostaje zatrzymany, choć usiłował jedynie wykonać obowiązki. Działania świty Wolanda sprowadzają więc kłopoty również na ludzi, którzy nie kierowali się chęcią osobistego zysku.
18. Pechowi goście
Do Moskwy przyjeżdża z Kijowa Maksymilian Andriejewicz Popławski, wuj Berlioza. Otrzymany telegram o śmierci siostrzeńca jest osobliwy, ponieważ jako nadawca figuruje sam zmarły. Popławskiego interesuje przede wszystkim możliwość przejęcia mieszkania w stolicy. W lokalu przy Sadowej Korowiow odgrywa rozpacz po śmierci redaktora, a Behemot zajmuje się dokumentami przybysza. Asasello stanowczo zabrania wujowi zabiegania o spadek, wyrzuca jego rzeczy i zmusza go do odejścia. Po tej przygodzie Popławski nie ma już odwagi walczyć o moskiewskie lokum. Kolejnym gościem jest Andrzej Fokicz Sokow, bufetowy z Varietes. Przychodzi poskarżyć się, że przyjęte po spektaklu banknoty zamieniły się w bezwartościowe papiery.
Woland kieruje rozmowę na jakość produktów w bufecie. Obnaża sprzedawanie zepsutej żywności pod pozorem zdatności do jedzenia. Ujawnia również rozmiary oszczędności Sokowa, który żyje skąpo, mimo znacznego majątku. Przepowiada mu rychłą śmierć na raka wątroby. Bufetowy wychodzi przerażony. Spotykają go kolejne niewytłumaczalne zdarzenia, a lęk o zdrowie każe mu natychmiast poszukać lekarza. Profesor Kuźmin nie znajduje podstaw do pewnego rozpoznania nowotworu i zaleca badania. Po wyjściu pacjenta sam doświadcza jednak niezwykłych wypadków. Pieniądze zmieniają postać, pojawiają się zwierzęta, a następnie upiorna kobieta. Medyczne wyjaśnienia nie przynoszą lekarzowi upragnionego spokoju.
19. Małgorzata
Małgorzata Nikołajewna ma trzydzieści lat. Mieszka w dostatku z kochającym mężem, lecz od zaginięcia Mistrza nie potrafi odnaleźć sensu życia. Przechowuje fotografię ukochanego, jego książeczkę oszczędnościową, zasuszoną różę i uratowany fragment rękopisu. Próbowała dowiedzieć się, co się z nim stało, ale nie uzyskała odpowiedzi. Pewnego ranka budzi się po śnie, w którym Mistrz ukazał się w pustym krajobrazie i przywoływał ją do siebie. Wbrew wcześniejszej rozpaczy odczuwa nadzieję na odmianę losu. Wychodzi do miasta i w Ogrodzie Aleksandrowskim obserwuje kondukt pogrzebowy Berlioza. Zagadnięta przez Asasella dowiaduje się między innymi, który z uczestników pogrzebu jest Łatuńskim. Początkowo bierze rozmówcę za podejrzanego naganiacza. Zmienia nastawienie, kiedy cytuje on niedostępny obcym fragment powieści Mistrza.
Asasello oznajmia, że pisarz żyje, i zaprasza Małgorzatę na spotkanie z pewnym cudzoziemcem. Nie udziela wszystkich odpowiedzi, ale daje jej słoiczek kremu i dokładne wskazówki dotyczące wieczoru. Kobieta rozumie, że przyjmuje niezwykłą i niepokojącą propozycję. Jest jednak gotowa ponieść ryzyko, jeżeli w ten sposób uzyska wiadomości o ukochanym. Jej decyzja nie wynika z chęci zdobycia pieniędzy ani poprawienia własnej pozycji. Wybiera możliwość odzyskania człowieka, bez którego dotychczasowy dobrobyt nie przedstawia dla niej wartości.
20. Krem Asasella
Wieczorem Małgorzata stosuje krem zgodnie ze wskazówkami. Odmładza się, zmienia wygląd i odkrywa, że może unosić się w powietrzu. Odzyskuje energię oraz swobodę, jakich od dawna nie czuła. Pisze do męża pożegnalny list. Nie chce obarczać go winą za własne odejście i prosi, żeby jej nie szukał. Pokojówce Nataszy oddaje część ubrań, a sama oczekuje na dalsze instrukcje. Przy oknie pojawia się podniecony sąsiad Mikołaj Iwanowicz, którego zachowanie prowokuje do żartu. Wreszcie telefonuje Asasello. Małgorzata otrzymuje polecenie lotu i obietnicę niewidzialności. Wsiada na szczotkę i opuszcza dom, odrywając się od dotychczasowego życia.
21. Lot
Małgorzata przelatuje nad Moskwą, początkowo ucząc się kierować niezwykłym środkiem transportu. Trafia do budynku zamieszkanego przez literatów i odnajduje mieszkanie Łatuńskiego. Krytyka nie ma w domu. Bohaterka daje upust nienawiści, niszcząc fortepian, ubrania i wyposażenie, a także zalewając pomieszczenia wodą. Szkody obejmują również lokale położone niżej. Zemstę przerywa widok małego chłopca, który przestraszył się zamieszania. Małgorzata porzuca niszczenie, uspokaja dziecko i pomaga mu zasnąć. Potem wylatuje poza miasto. Spotyka Nataszę, która także użyła kremu, a Mikołaja Iwanowicza przemieniła w wieprza i wykorzystuje go jako wierzchowca. Pokojówka nie chce wracać do dawnego podporządkowanego życia. Małgorzata dociera nad rzekę, kąpie się i zostaje uroczyście powitana przez fantastycznych uczestników nocnego spotkania. Następnie niezwykły samochód z gawronem za kierownicą odwozi ją do Moskwy.
22. Przy świecach
Asasello prowadzi Małgorzatę do mieszkania numer pięćdziesiąt. Wewnątrz znajduje się przestrzeń nieporównanie większa od zwykłego lokalu. Korowiow tłumaczy to znajomością piątego wymiaru. Wyjaśnia również cel zaproszenia. Podczas corocznego wiosennego balu u szatana gospodynią musi zostać miejscowa kobieta o imieniu Małgorzata. Spośród wielu kandydatek wybrano właśnie ją. Bohaterka przyjmuje zadanie. Spotyka Wolanda w prywatnej, mało uroczystej sytuacji. Szatan rozmawia z nią uprzejmie, a przy okazji przedstawia osobliwych domowników i oglądany globus, na którym można śledzić rzeczywiste wydarzenia. Małgorzata widzi między innymi skutki wojny i poznaje Abbadonę, związanego ze śmiercią. W otoczeniu Wolanda groza łączy się z codziennością, przekomarzaniem i grą w szachy.
23. Wielki bal u szatana
Małgorzata zostaje przygotowana do roli królowej. Otrzymuje ozdoby i ciężki medalion z wizerunkiem czarnego pudla. Musi witać każdego gościa z jednakową życzliwością, bez względu na zbrodnie popełnione za życia. Przybysze pojawiają się z kominka, odzyskując ludzką postać po wydostaniu się z trumien i przemianie szkieletów. Wśród nich są trucicielki, mordercy i występni władcy. Uroczystości towarzyszą muzyka, tańce i przepych. Długie powitania stają się dla gospodyni ogromnym wysiłkiem. Szczególnie zapamiętuje młodą Friedę, która udusiła swoje dziecko chusteczką. Od trzydziestu lat codziennie otrzymuje ten sam przedmiot, przypominający o zbrodni. Małgorzata pyta o okoliczności czynu i okazuje kobiecie współczucie, dając jej nadzieję na pomoc.
W końcowej części uroczystości Woland przemawia do odciętej głowy Berlioza. Przywołuje jego przekonanie, że po śmierci człowiek przestaje istnieć, i zapowiada mu właśnie taki los. Czaszka zostaje zamieniona w puchar. Pojawia się również baron Meigel, który za życia zajmuje się cudzoziemcami, a zarazem zbiera informacje o innych. Woland obnaża jego szpiegowską rolę. Asasello zabija barona w chwili, gdy Abbadona zdejmuje okulary. Krew trafia do kielicha, z którego pije także Małgorzata, uspokojona słowami o przemianie płynu. Następnie bal gwałtownie się kończy. Przepych znika, a uczestniczka ponownie znajduje się w zwykłych pokojach mieszkania.
24. Wydobycie mistrza
Po wyczerpującej uroczystości Małgorzata je kolację z gospodarzami. Gdy pojawia się możliwość zabicia Łatuńskiego w odwecie za krzywdę Mistrza, zdecydowanie temu zapobiega. Woland początkowo zachowuje się tak, jakby jej służba nie wiązała się z żadną nagrodą. Kobieta jest zrozpaczona, ale nie chce sama żebrać o pomoc. Próba kończy się, kiedy gospodarz pozwala jej wypowiedzieć życzenie. Małgorzata prosi najpierw o to, aby Friedzie przestano przynosić chusteczkę. Tłumaczy, że wzbudziła w niej nadzieję i musi dotrzymać moralnego zobowiązania. Woland odpowiada, że sprawa miłosierdzia należy do innej dziedziny, pozwala jednak gospodyni samej uwolnić nieszczęśliwą od cierpienia. Nie zalicza tego jako swojej przysługi i ponawia pytanie. Małgorzata żąda wówczas natychmiastowego przywrócenia ukochanego.
W pokoju zjawia się Mistrz, początkowo oszołomiony i przekonany, że może doświadczać chorobowego widzenia. Stopniowo rozpoznaje Małgorzatę i rozumie, z kim się spotkał. Wyznaje, że spalił powieść. Woland nie zgadza się z myślą o jej ostatecznej utracie, a Behemot pokazuje zachowany rękopis. Małgorzata chce powrotu do sutereny. Pisarz protestuje, ponieważ ich dawne miejsce zajmuje już ktoś inny. Okazuje się, że Alojzy Mogarycz, który zdobył jego zaufanie, złożył donos, aby zagarnąć mieszkanie. Świta usuwa uzurpatora i porządkuje dokumenty. Woland spełnia także prośby innych. Natasza pozostaje wiedźmą, Mikołaj Iwanowicz odzyskuje ludzką postać i otrzymuje zaświadczenie, a Warionucha zostaje uwolniony od wampiryzmu, przyrzekając poprawę zachowania.
Małgorzata otrzymuje od Wolanda cenną podkowę. Kiedy gubi ją na schodach, przedmiot zabiera Annuszka. Asasello odzyskuje zgubę, a kobietę odprawia z pieniędzmi i upomnieniem. Zakochani wracają do odzyskanych pokoi. Mistrz, wyczerpany przejściami, zasypia. Małgorzata bierze do ręki powieść i rozpoczyna lekturę fragmentu o burzy nad Jeruszalaim. W ten sposób opowieść ponownie przechodzi do losów Piłata po egzekucji.
25. Jak procurator usiłował ocalić Judę z Kiriatu
Burza przesłania miasto, a Piłat w pałacu oczekuje szefa tajnej służby Afraniusza. Przyjmuje go uprzejmie i wypytuje o przebieg egzekucji. Dowiaduje się, że Jeszua nie okazywał żalu do ludzi, którzy pozbawili go życia. Namiestnik poleca potajemnie pochować wszystkich trzech skazańców, aby zwłoki nie stały się źródłem niepokojów. Potem kieruje rozmowę na Judę z Kiriatu. Z pozoru troszczy się o jego bezpieczeństwo i przekazuje wiadomość o rzekomo planowanym zamachu. Według tej informacji ludzie oburzeni zdradą mają zamordować Judę i podrzucić arcykapłanowi otrzymaną przez niego zapłatę. Piłat nalega, żeby mimo późnej pory podjęto działania. Rozmowa o ochronie zdrajcy jest w rzeczywistości zakamuflowanym poleceniem zabójstwa. Afraniusz rozumie zamiar przełożonego. Obaj zachowują jednak urzędowe pozory, a prokurator wręcza mu pieniądze pod pretekstem spłaty wcześniejszego długu.
26. Złożenie do grobu
Po wyjściu od Piłata Afraniusz rozpoczyna przygotowania do wykonania rozkazu. Spotyka się z Nisą, kobietą znającą Judę. Ten wraca od arcykapłana, zadowolony z otrzymanej zapłaty. Nisa zachęca go do potajemnej schadzki poza miastem, w okolicach Getsemani. Młodzieniec, oczekujący spotkania z kochanką, podąża we wskazane miejsce. Tam zostaje napadnięty przez zabójców. Przed śmiercią ujawnia, że otrzymał trzydzieści tetradrachm. Pieniądze zostają zabrane, a ciało porzucone. Afraniusz uczestniczy w organizacji całej operacji, nie pozostawiając jawnego śladu związku między zbrodnią a namiestnikiem. W ten sposób urzędowa przemoc ma naprawić skutki wcześniejszego ustępstwa wobec politycznej presji.
Piłat przebywa z wiernym Bangą i zapada w sen. Widzi siebie wędrującego po księżycowej drodze obok żywego Jeszui. Rozmawiają swobodnie, jak gdyby egzekucja nie nastąpiła. Namiestnik pojmuje, że gotów byłby poświęcić własną karierę, by uratować takiego człowieka. Rozumie też grozę swojego tchórzostwa. Przebudzenie przywraca świadomość rzeczywistej śmierci filozofa. Powracający Afraniusz informuje o zamordowaniu Judy i podrzuceniu pieniędzy Kajfaszowi. Przedstawia także sprawozdanie z pogrzebu. Zwłoki Jeszui odnaleziono u Mateusza Lewity, ukrywającego się z nimi w grocie. Ostatecznie trzech skazańców pochowano potajemnie w jednym miejscu, oznaczając ciała tak, aby można je było później rozpoznać.
Piłat rozmawia z Mateuszem i ogląda jego zapiski. Proponuje mu pracę przy bibliotece oraz utrzymanie, ale uczeń odrzuca pomoc człowieka odpowiedzialnego za śmierć nauczyciela. Namiestnik wskazuje, że Jeszua nie potępiłby go tak bezwzględnie. Kiedy Mateusz zapowiada zemstę na Judzie, Piłat ujawnia, że zdrajca już nie żyje, a odpowiedzialność za to ponosi on sam. Lewita przyjmuje jedynie czysty pergamin, potrzebny do dalszego zapisywania słów mistrza. Nad ranem rozmowa się kończy, a Piłat pozostaje ze świadomością winy, której nie zdołał usunąć ani pochówkiem, ani sekretnym odwetem.
27. Zagłada mieszkania numer pięćdziesiąt
Tymczasem w Moskwie trwa śledztwo dotyczące zagadkowych wydarzeń. Urzędnicy zbierają relacje o Wolandzie, ale nie znajdują zwykłych śladów pobytu zagranicznego artysty. Lichodiejew zostaje sprowadzony z Krymu, Rimski odnaleziony w Leningradzie, a inni świadkowie przedstawiają nieprawdopodobne zeznania. Warionucha po powrocie do domu również podlega przesłuchaniu. Zaginięcie Małgorzaty i Nataszy uruchamia następny wątek dochodzenia. Annuszka opowiada o przedmiotach i pieniądzach, których pochodzenia nie potrafi wiarygodnie wyjaśnić. W klinice rozmawiają z Iwanem, lecz poeta nie wykazuje dawnego zapału do tropienia sprawców. Uściśla między innymi, że nikt fizycznie nie wepchnął Berlioza pod tramwaj. Myślami wraca przede wszystkim do wydarzeń z dawnego Jeruszalaim.
W sobotnie popołudnie uzbrojeni funkcjonariusze wchodzą do mieszkania numer pięćdziesiąt. Zastają Behemota zajętego prymusem. Kot wdaje się z nimi w strzelaninę, udaje śmiertelne zranienie, a następnie odzyskuje siły po wypiciu benzyny. Choć pada wiele strzałów, nikomu nie udaje się go unieszkodliwić. Z głębi lokalu dobiegają głosy innych członków świty, ponaglających towarzysza do odejścia. Behemot rozlewa paliwo i wznieca pożar. Wśród płomieni pojawia się ciało barona Meigla. Napastnicy muszą się wycofać, a mieszkańcy obserwują z zewnątrz niezwykłą ucieczkę przybyszy. Próba aresztowania kończy się zniszczeniem ich dotychczasowej siedziby, bez schwytania kogokolwiek.
28. Ostatnie przygody Korowiowa i Behemota
Korowiow i Behemot docierają do domu Gribojedowa. Przy wejściu nie mają legitymacji Massolitu, których domaga się dyżurująca kobieta. Korowiow wyśmiewa pomysł potwierdzania literackiego talentu urzędowym dokumentem. Przywołuje wielkich twórców, a następnie podaje ze swoim towarzyszem cudze nazwiska. Kierownik restauracji Archibald Archibaldowicz rozpoznaje niezwykłych gości i wpuszcza ich do środka. Podejmuje ich wyjątkowo wystawnie, ale równocześnie przygotowuje się na niebezpieczeństwo. Zabezpiecza płaszcz i dwa wędzone jesiotry. Po przybyciu uzbrojonych mężczyzn dochodzi do kolejnego nieudanego zatrzymania. Korowiow i kot znikają, a z rozlanego paliwa wybucha ogień. Pożar pochłania budynek. Archibald opuszcza go z przygotowanym wcześniej zapasem żywności.
29. Przesądzone zostają losy mistrza i Małgorzaty
Woland i Asasello znajdują się na tarasie wysoko położonym nad Moskwą. Obserwują miasto przed nadejściem burzy. Pojawia się Mateusz Lewita jako wysłannik Jeszui. Nie chce okazywać szatanowi uprzejmości i mówi o nim z niechęcią. Woland kwestionuje jego pragnienie usunięcia zła i cieni, wskazując, że cień należy do świata, w którym istnieją również ludzie oraz przedmioty. Mateusz przekazuje właściwe poselstwo. Jeszua przeczytał dzieło Mistrza i prosi o zabranie pisarza oraz obdarzenie go spokojem. Na pytanie, dlaczego sam nie przyjmie autora do światłości, Mateusz odpowiada:
On nie zasłużył na światłość, on zasłużył na spokój
Woland zgadza się wykonać prośbę. Uwzględnione zostaje także pragnienie, by z pisarzem pozostała kochająca go Małgorzata.
Asasello otrzymuje polecenie udania się do zakochanych. Tymczasem zjawiają się Korowiow i Behemot. Opowiadają o swoich ostatnich przygodach, przedstawiając je w sposób wyolbrzymiony i korzystny dla siebie. Przynoszą przypadkowe przedmioty oraz jedzenie, jak gdyby ratowali cenne dobra z niebezpieczeństwa. Woland nie traktuje ich przechwałek jako wiarygodnego bohaterstwa. Zbliża się pora opuszczenia Moskwy, a dotychczasowe rozpraszające zajęcia świty dobiegają końca.
30. Czas już! Czas!
W suterenie Mistrz i Małgorzata próbują odnaleźć się po niezwykłych przeżyciach. Pisarz wciąż wątpi, czy spotkanie z szatanem nie było objawem wspólnego obłędu, ale stopniowo uznaje realność tego, co się stało. Przybywa Asasello z winem. Po wypiciu oboje upadają martwi. Wysłannik sprawdza również śmierć ziemskiej Małgorzaty w jej dawnym domu. Następnie tym samym napojem przywraca zakochanym świadomość i zdolność działania w nowym porządku istnienia. Nie mają już wrócić do zwykłego moskiewskiego życia. Otrzymują wiadomość o czekającej ich podróży. Mistrz nie musi ocalać wszystkich zapisanych kart, ponieważ zna tekst powieści. Pożar sutereny zamyka ich wcześniejszy los.
Na czarnych koniach wyruszają przez ogarnięte burzą miasto. Przed ostatecznym pożegnaniem Mistrz odwiedza Iwana w klinice. Mówi o swoim odejściu i nazywa poetę uczniem. Małgorzata okazuje choremu czułość oraz współczucie. Kiedy goście znikają, pielęgniarka potwierdza, że pacjent z pokoju sto osiemnastego właśnie umarł. Iwan wie również o śmierci pewnej kobiety w mieście. Zdarzenia widziane w podróży i wiadomości ze szpitala wskazują, że ziemski etap życia zakochanych rzeczywiście się skończył, choć oni sami wciąż istnieją i mogą się pożegnać.
31. Na Worobiowych Górach
Mistrz, Małgorzata i Asasello spotykają pozostałych na Worobiowych Górach. Moskwa rozciąga się przed nimi po przejściu burzy. Pisarz spogląda na miasto, w którym przeżył miłość i utracił możliwość normalnego życia. Towarzyszą mu zmienne uczucia, od smutku i urazy po uspokojenie. Korowiow oraz Behemot jeszcze przez chwilę popisują się niezwykłymi umiejętnościami. Woland zapowiada odjazd. Wszyscy dosiadają koni i wznoszą się w powietrze. Miasto znika za nimi, a codzienne moskiewskie sprawy tracą dawną władzę nad Mistrzem.
32. Przebaczenie i wiekuista przystań
W nocnym locie ujawniają się prawdziwe postacie towarzyszy Wolanda. Korowiow przestaje być błaznującym tłumaczem i przybiera wygląd poważnego, milczącego rycerza. Behemot okazuje się młodym paziem, Asasello demonem o surowym obliczu, a sam Mistrz zmienia wygląd i pogrąża się w myślach. Jeźdźcy docierają do kamiennej przestrzeni, gdzie samotny Piłat siedzi przy wiernym psie. Od niemal dwóch tysięcy lat nie zaznaje spokoju podczas pełni. Wciąż pragnie dokończyć rozmowę z Jeszuą i uwolnić się od wspomnienia egzekucji. Małgorzata współczuje mu i prosi o zakończenie kary. Woland wyjaśnia, że za namiestnikiem wstawił się już ten, z którym chciał on rozmawiać. Pozostaje jeszcze doprowadzić historię do końca.
Mistrz wypowiada słowa uwalniające Piłata:
Jesteś wolny! Jesteś wolny! On czeka na ciebie.
Kamienna przestrzeń otwiera się, a prokurator podąża z Bangą po księżycowej drodze. W ten sposób autor kończy los bohatera swojej powieści. Sam nie idzie ani za Piłatem, ani z powrotem do Moskwy. Woland wskazuje zakochanym inną drogę, prowadzącą do miejsca przygotowanego na ich odpoczynek. Małgorzata opisuje ukochanemu czekający dom, ciszę, muzykę i możliwość życia bez strachu. Obiecuje strzec jego snu. Znużony Mistrz stopniowo uwalnia się od bolesnych wspomnień i zmierza wraz z nią ku wieczystej przystani.
Epilog
Po odejściu Wolanda Moskwa długo żyje pogłoskami. Niepokój rozprzestrzenia się także poza stolicą. Padają jego niewinne ofiary, zwłaszcza czarne koty, prześladowane jako domniemani wspólnicy niezwykłych przybyszy. Zatrzymuje się również przypadkowe osoby o podobnych nazwiskach lub wyglądzie. Śledczy i psychiatrzy tworzą wspólną wersję wydarzeń. Według niej w mieście działała grupa wybitnych hipnotyzerów, zdolnych wywoływać zbiorowe złudzenia, a nawet oddziaływać na odległość. Tak tłumaczy się transport Lichodiejewa, nieudane zatrzymania, przemiany pieniędzy i zaginięcia ludzi. Los Mistrza pozostaje jednak niewyjaśniony, podobnie jak jego właściwe nazwisko. W dokumentach figuruje jedynie numer szpitalnego pacjenta.
Z czasem uczestnicy moskiewskich zdarzeń zmieniają zajęcia. Bengalski po pobycie w klinice rezygnuje z występów, ponieważ lęk i wspomnienie odrywania głowy uniemożliwiają mu dawną pracę. Rimski również opuszcza Varietes, niezdolny wrócić do gabinetu, w którym widział wampiry. Warionucha staje się uprzejmym i pomocnym administratorem. Stiopa zostaje kierownikiem sklepu w Rostowie, a Siemplejarow zajmuje się skupem runa leśnego. Natomiast Mogarycz, mimo ujawnionego wcześniej donosu, urządza się ponownie i obejmuje stanowisko dyrektora finansowego Varietes. Sokow umiera na raka wątroby. Zniknięcie Wolanda nie oznacza więc ani powszechnej moralnej przemiany, ani wygaśnięcia wszystkich następstw jego wizyty.
Iwan nie pisze już wierszy. Zostaje profesorem w Instytucie Historii i Filozofii i prowadzi ustabilizowane życie. Co roku podczas wiosennej pełni wraca jednak na Patriarsze Prudy, a następnie pod ogród willi, w której mieszka Mikołaj Iwanowicz. Sąsiad Małgorzaty wspomina utraconą możliwość niezwykłego życia z Nataszą, choć przed żoną ukrywa prawdziwe powody nocnych rozmyślań. Iwan wraca do domu wyczerpany. Jego żona czuwa przy nim i podaje mu zastrzyk, gdy koszmar egzekucji wywołuje gwałtowny lęk. Potem sen się zmienia. Profesor widzi Piłata idącego z Jeszuą ku księżycowi oraz Mistrza i Małgorzatę, którzy zapewniają go, że historia dobiegła końca. Wizja pojednania przynosi mu spokój aż do następnej wiosennej pełni.
