W „Mistrzu i Małgorzacie” Michaiła Bułhakowa motywy miłości, sztuki i winy łączą wydarzenia moskiewskie z historią Piłata. Fantastyczna fabuła pozwala sprawdzić, co pozostaje wartościowe w świecie przemocy, pozorów i lęku.
Motyw miłości
Uczucie Mistrza i Małgorzaty rodzi się jako rozpoznanie bliskości, której obojgu brakowało. Nie opiera się na majątku ani pozycji społecznej. Kobieta wybiera skromną suterenę, ponieważ właśnie tam może uczestniczyć w prawdziwym życiu ukochanego. Jej wierność przechodzi próbę zaginięcia pisarza, niepewności oraz balu u szatana. Miłość staje się działaniem na rzecz drugiego człowieka, a nie tylko przeżyciem. W finale przekracza granicę ziemskiej śmierci, ponieważ zakochani otrzymują wspólną wieczystą przystań.
Motyw sztuki
Powieść Mistrza powstaje z wewnętrznej potrzeby opowiedzenia prawdy o Piłacie. Kontrastuje z działalnością Massolitu, gdzie legitymacja, restauracja i przywileje okazują się ważniejsze od talentu. Nagonka doprowadza autora do spalenia rękopisu, lecz Woland przywraca utracony tekst. Zniszczenie zapisanych kart nie oznacza ostatecznego unicestwienia dzieła. W zakończeniu literatura wpływa na los Piłata, którego Mistrz uwalnia, dopowiadając finał jego historii. Sztuka zachowuje znaczenie również wtedy, gdy oficjalne instytucje odmawiają jej uznania.
Motyw winy
Piłat jest winny, ponieważ mimo świadomości niewinności Jeszui zatwierdza wyrok. Nie może zasłonić się niewiedzą. Próbuje działać po fakcie, organizując odwet na Judzie i pogrzeb skazańców, lecz nie cofa własnej decyzji. Jego wielowiekowa bezsenność pokazuje trwałość odpowiedzialności moralnej. Inny obraz winy przynosi Frieda, której codziennie zwracana chusteczka nie pozwala oddzielić się od popełnionej zbrodni. Oboje potrzebują czegoś więcej niż samego upływu czasu, aby cierpienie dobiegło końca.
Motyw miłosierdzia
Małgorzata nie zaprzecza temu, że Frieda zabiła dziecko, a mimo to pragnie przerwania jej męki. Przedkłada obietnicę pomocy nad własną potrzebę odzyskania Mistrza. Podobny sens ma wstawiennictwo Jeszui za Piłatem. Przebaczenie nie polega na uznaniu zbrodni za dobro, lecz na odmowie skazywania osoby na cierpienie bez końca. Miłosierdzie przekracza ścisły rachunek zasług i kar, który nie potrafi sam doprowadzić do pojednania. Ujawnia się też w drobnym odruchu Małgorzaty uspokajającej przestraszonego chłopca.
Motyw szatana
Woland i jego świta zakłócają codzienny porządek ateistycznej Moskwy. Ich obecność ujawnia sprzeczność między oficjalnym przekonaniem o racjonalności świata a rzeczywistymi lękami oraz pragnieniami ludzi. Pokaz w Varietes odsłania chciwość, hipokryzję i okrucieństwo, ale również zdolność widowni do współczucia. Szatańska działalność bywa pomocna Mistrzowi i Małgorzacie, choć obejmuje przemoc oraz niszczenie. Fantastyczne zło nie daje się sprowadzić do prostego przeciwieństwa dobroczynności, a poszczególne czyny wymagają osobnej oceny.
Motyw snu
Sen otwiera dostęp do zdarzeń niedostępnych zwyczajnemu poznaniu. Iwan widzi kaźń Jeszui, a Małgorzata odnajduje we śnie zapowiedź ponownego spotkania z Mistrzem. Piłat podczas snu może iść obok żywego nauczyciela i na chwilę uwierzyć, że śmierć nie nastąpiła. Później wizje profesora Ponyriowa łączą koszmar przemocy z obrazem pojednania. Sen bywa zarówno przestrzenią powracającej winy, jak źródłem ukojenia. W wieczystym domu spokojny sen Mistrza ma zastąpić wcześniejszy lęk i wyczerpanie.
Motyw pieniądza
Deszcz banknotów w Varietes pokazuje, jak łatwo obietnica zysku podporządkowuje sobie zbiorowość. Bosy przyjmuje łapówkę, Popławski myśli o mieszkaniu po zmarłym, a Sokow gromadzi majątek, oszczędzając nawet kosztem jakości jedzenia. W Jeruszalaim pieniądze są zapłatą za wydanie Jeszui. Nie każda korzyść materialna jest jednak oceniona identycznie. Wygrana pozwala Mistrzowi rozpocząć pracę, ponieważ traktuje ją jako środek do samodzielności. O moralnym znaczeniu majątku decyduje to, czemu zostaje podporządkowany.