Marek Edelman w reportażu „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall pragnie nie mieć twarzy, ponieważ po wyjściu z getta doświadcza dotkliwego poczucia poniżenia i obcości. W opisanej chwili nie chodzi przede wszystkim o obawę, że ktoś go rozpozna i wyda. Twarz staje się dla niego znakiem odczłowieczającego obrazu narzuconego Żydom.
Tramwaj po wyjściu z getta
Edelman jedzie na spotkanie, podczas którego ma złożyć sprawozdanie z powstania. Po raz pierwszy od opuszczenia getta znajduje się w tramwaju. Otaczających go ludzi widzi jako spokojnych, jasnych i pewnych siebie. Własna twarz wydaje mu się odrażająca i czarna, podobna do postaci z antysemickiego plakatu łączącego Żydów z wszami i tyfusem. To opis przeżywanego upokorzenia, nie obiektywnego wyglądu. Po stronie getta trzeba było chronić samo przetrwanie, a po wyjściu okazuje się, że zagrożone pozostaje także poczucie własnej wartości. Granica między dwoma światami przebiega więc również w przeżyciach ocalałego. Pragnienie zniknięcia wyraża poczucie, że sama jego obecność jest czymś niewłaściwym.
Skutek odebranej godności
Przemoc getta nie kończy się dla człowieka dokładnie w chwili przekroczenia muru. Lata izolacji, pogardy i sprowadzania ofiar do zagrożenia sanitarnego wpływają na sposób, w jaki patrzy na siebie. Edelman nie zaczyna świadomie zgadzać się z propagandą. Odczuwa jednak jej poniżający obraz tak mocno, jakby został mu narzucony również we własnym spojrzeniu. Gdy wysiada na Żoliborzu i mija kobietę podlewającą kwiaty, stara się zajmować jak najmniej miejsca. Chce niemal usunąć siebie z bezpiecznej, słonecznej przestrzeni innych ludzi.
Twarz a kulturowy obraz ofiary
Krall zestawia to wspomnienie z opowieścią o Krystynie Krahelskiej. Jasne włosy, słońce i kwiaty pozwalają ująć jej śmierć w rozpoznawalny, piękny obraz. Mieszkańcy getta bywają natomiast zapamiętani jako głodni, brudni i skuleni w ciemności. Kontrast odsłania nierówny sposób widzenia ludzi, nie różną wartość ich życia. Reportaż pyta, dlaczego odbiorcy łatwiej współczują śmierci estetycznej, podczas gdy cierpienie pozbawione takiej oprawy budzi odruch dystansu. Edelman później stanowczo odrzuca ocenianie bezbronnych ofiar jako gorszych.
Pragnienia „nie mieć twarzy” nie należy więc tłumaczyć zwykłą chęcią ukrycia tożsamości ani winą za sam fakt ocalenia. W tej konkretnej scenie rozmówca wyraźnie wskazuje inne źródło: czuje na sobie piętno poniżającego wyobrażenia Żyda. Zachowanie bohatera pokazuje, jak głęboko prześladowanie może naruszyć prawo człowieka do spokojnej obecności między innymi. Nie jest to dowód prawdziwości upokarzającego stereotypu, lecz świadectwo szkody, jaką wyrządza on ofierze. Opowiedzenie tego doświadczenia przywraca mu z kolei własny głos, zdolny sprzeciwić się narzuconemu obrazowi.