„Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall to reportaż literacki wydany książkowo w 1977 roku, łączący rozmowy z Markiem Edelmanem o Zagładzie i powstaniu w getcie warszawskim z opowieścią o ratowaniu pacjentów chorych na serce. Autorka zestawia wspomnienia ocalałego z relacjami innych świadków oraz historiami powojennej medycyny. Utwór nie rozwija się według jednej chronologii, lecz wraca do tych samych zdarzeń, pytań i osób.
Zdążyć przed Panem Bogiem – streszczenie krótkie
Hanna Krall pyta Marka Edelmana o początek powstania w getcie 19 kwietnia 1943 roku. Rozmówca wspomina czerwony sweter, broń i chłód, unikając uroczystego tonu. Opowiada o obronie fabryki szczotek, śmierci Michała Klepfisza osłaniającego kolegów oraz ostrzelaniu niemieckich parlamentariuszy. Charakteryzuje Mordechaja Anielewicza jako młodego, zdolnego i ambitnego człowieka, który podczas walk przeżywa załamanie. Przywołuje zbiorowe samobójstwo w bunkrze na Miłej 18. Sam nie uważa śmierci dla symbolu za właściwy cel działania.
Rozmowa cofa się do wielkiej akcji deportacyjnej w 1942 roku. Edelman, wówczas goniec szpitalny, wyprowadza z Umschlagplatzu pojedyncze osoby przeznaczone do ocalenia przez konspirację. Niemcy podtrzymują złudzenie, że można przeżyć dzięki pracy, numerkom lub dobrowolnemu zgłoszeniu się po chleb. Wiadomości o Treblince nie przekonują wszystkich. Wspomnienia odsłaniają głód, choroby, bezradność i tragiczne wybory pracowników szpitala. Dla Edelmana śmierć bez broni nie jest mniej godna niż śmierć powstańca. Historie Poli Lifszyc idącej za matką do wagonu czy Tenenbaumowej oddającej córce własny numerek pokazują znaczenie bliskości w obliczu Zagłady.
Opublikowany wywiad budzi sprzeciw ludzi oczekujących heroicznej legendy. Dyskutują oni z liczbami i szczegółami, które Edelman pamięta inaczej. On sam wspomina, że także jego pierwszy raport po wyjściu z getta przyjęto źle, ponieważ nie mówił z oczekiwanym patosem. Podczas jazdy tramwajem doświadcza pragnienia, by nie mieć twarzy, jakby przemoc i antysemicka propaganda narzuciły mu obraz własnej odrażającej inności. Krall zestawia to doświadczenie z wyidealizowanymi obrazami pięknego umierania oraz z dokumentami badań nad głodem.
Powojenną linię opowieści tworzą pacjenci Edelmana i kardiochirurga Jana Molla. Profesor obawia się ryzykownych, pionierskich zabiegów, ale przyjmuje odpowiedzialność za ludzi, którzy bez operacji umrą. Rudny, Rzewuski i pani Bubnerowa otrzymują szansę życia. Ich praca, rodziny, lęki i zwykłe pragnienia okazują się ważną treścią ocalenia. Medyczne historie przeplatają dalsze wspomnienia o walce, pożarach i wyjściu kanałami przy ulicy Prostej. Ocalenie części powstańców nie kończy jednak tragedii, bo wielu ginie później, a pozostali zachowują pamięć o ludziach, którym nie zdołali pomóc.
Edelman opowiada o powojennym wyczerpaniu, studiach rozpoczętych dzięki żonie Ali i stopniowym zainteresowaniu medycyną. Dopiero później dostrzega, że ratowanie chorych przypomina wyprowadzanie jednostek z tłumu skazanych. Wyjaśnia tytułowy wyścig przez obraz osłaniania świeczki, którą Bóg zamierza zgasić. Autorka poznaje również ludzi wspierających getto, w tym Henryka Wolińskiego i Henryka Grabowskiego, oraz odtwarza los Jurka, czyli Ariego Wilnera. Torturowany konspirator nie zdradza kontaktów, po uratowaniu wraca do getta i ginie na Miłej.
Końcowe fragmenty pokazują znaczenie przypadku w ocaleniu Edelmana, kolejne medyczne próby i straty, którym nie można zapobiec. Umierają między innymi Elżbieta Chętkowska i córka Zygmunta Frydrycha, wcześniej odnaleziona po wojnie. Masza nadal słyszy w pamięci krzyk chłopca zabitego w getcie. Edelman nie obiecuje pełnego zwycięstwa nad śmiercią. Zestawia jedno uratowane życie z ogromem dawnych ofiar, lecz ostatecznie uznaje, że dla pojedynczego człowieka jego życie stanowi całość i dlatego warto je ocalać.
Zdążyć przed Panem Bogiem – streszczenie szczegółowe
Reportaż rozpoczyna rozmowa o wyglądzie Edelmana w dniu wybuchu powstania w getcie. Krall przypomina czerwony sweter z angory, skórzane pasy, latarkę i dwa rewolwery. Rozmówca wyjaśnia, że znalazł ubranie w rzeczach zamożnego Żyda, a włożył je z powodu zimna. Nie wstaje natychmiast po pierwszych strzałach, ponieważ walki toczą się daleko. Opowiada też o Zygmuncie, który prosi go o odnalezienie córki ukrytej w klasztorze w Zamościu. Tak zaczyna się historia łącząca codzienne szczegóły z obietnicami wobec ludzi zagrożonych śmiercią. Edelman dowodzi grupą na terenie fabryki szczotek. Niemieckie oddziały próbujące opanować ten obszar spotykają się z oporem. Wybuch miny przy bramie pozwala obrońcom poczuć, że przeciwnik traktuje ich jak walczących.
Podczas kolejnego starcia Michał Klepfisz własnym ciałem zasłania niemiecką broń maszynową, umożliwiając kolegom przedarcie się. Później przychodzą niemieccy parlamentariusze proponujący zawieszenie broni i wyjście do specjalnego obozu. Powstańcy strzelają do nich, ale nie trafiają. Edelman podkreśla znaczenie samego oporu, widocznego także dla świata poza gettem. Wyjaśnia, że nie wybrali dnia rozpoczęcia walk. To Niemcy zamierzają 19 kwietnia przystąpić do likwidacji pozostałej części dzielnicy. W przeddzień dowódcy spotykają się u Anielewicza i rozdzielają odpowiedzialność za poszczególne tereny. Po raz pierwszy żegnają się w sposób świadczący o przeczuciu ostatniego spotkania. Nie wygłaszają jednak wielkich przemówień.
Krall pyta, dlaczego komendantem zostaje Anielewicz. Według Edelmana pragnie tej funkcji, jest zdolny, oczytany i pełen młodzieńczej energii. Pochodzi z ubogiego domu, a jego matka handluje rybami. Edelman uważa, że Anielewicz nie poznał wcześniej z bliska akcji deportacyjnej i nie jest przygotowany na jej psychiczny ciężar. Po wybuchu powstania powtarza, że wszyscy zginą. Na krótko ożywia go wiadomość o możliwej pomocy z zewnątrz, lecz nadzieja nie przynosi skutku. Towarzyszy mu dziewczyna Mira. 8 maja w bunkrze przy Miłej 18 Anielewicz zabija ją i siebie, zgodnie z relacją przywołaną w rozmowie. Wielu innych również odbiera sobie życie po wezwaniu Jurka Wilnera do wspólnej śmierci.
Edelman i jego ludzie docierają do bunkra później, znajdując tylko część osób przy życiu. Rozmówca odrzuca pochwałę tej śmierci jako doskonałego symbolu. Nie sądzi, żeby należało poświęcać życie dla obrazu przeznaczonego przyszłym pokoleniom. Przyznaje zarazem, że podczas walk potrafił wydawać surowe rozkazy i powstrzymywać panikę przemocą. Porównuje ówczesne doświadczenie z powojenną pracą lekarza. W getcie wybór bywał sprowadzony do sposobu umierania, podczas gdy w szpitalu decyzja może otwierać rzeczywistą możliwość życia. Przypomina chłopca proszącego o adres po drugiej stronie muru, którego nie umiał mu dać. Mówi również o karuzeli, muzyce i obawie powstańców, że świat nie usłyszy ich walki. Wiadomość o pośmiertnym odznaczeniu Klepfisza dowodzi, że przynajmniej część wieści przedostaje się na zewnątrz.
Opowieść cofa się do Umschlagplatzu w 1942 roku. Edelman pracuje wtedy jako goniec szpitalny, nie jako lekarz. Dzięki przepustce może nosić próbki krwi do badania, a przy bramie placu wyprowadza ludzi przedstawianych jako chorzy. Konspiratorzy wskazują osoby potrzebne organizacji. Gdy matka prosi o ocalenie córki, zabiera zamiast niej Zosię, ważną łączniczkę. Wspomina kolejne obietnice przeżycia: numerki, zatrudnienie w fabryce, posiadanie maszyny do szycia. Później także ci ludzie trafiają do transportów. Głód sprawia, że propozycja chleba i marmolady przy zgłoszeniu na roboty przyciąga tłumy. Wysłany na rozpoznanie Zygmunt potwierdza, że transporty do Treblinki oznaczają śmierć.
Gazetka podziemna ostrzega o celu transportów, lecz wiele osób nie wierzy, że Niemcy rozdawaliby chleb skazanym. Edelman wraca do obrazu długiego stania przy bramie, obok której przechodzą setki tysięcy ludzi. Podczas likwidacji szpitala pojawiają się sytuacje przekraczające zwykłe reguły postępowania. Lekarka podaje dzieciom truciznę, aby nie trafiły do komór gazowych. Pielęgniarki próbują podobnie oszczędzić bliskim dalszej męki. Rozmówca przypomina Adama Czerniakowa, który odbiera sobie życie. Uważa, że przewodniczący Gminy mógł powiedzieć ludziom prawdę i wezwać ich do oporu. Z relacji wyłania się żal uczestników konspiracji, nie bezstronne rozstrzygnięcie wszystkich okoliczności. Sami rozważają różne formy publicznego sprzeciwu. W końcu wybierają walkę, ponieważ świat uznaje śmierć z bronią za bardziej heroiczną.
Krall opisuje oburzenie wywołane opublikowaniem rozmowy. Czytelnicy oczekują opowieści podniosłej, a nie wspomnienia o handlu rybami i niepewnych strzałach. Literat określany jako pan S. występuje w obronie Edelmana. Powracają też pytania o pamięć i sposoby upamiętniania, zadawane mu podczas spotkań w Stanach Zjednoczonych. Szczególne znaczenie mają dla Edelmana opinie Antka i Celiny, uczestników dawnych wydarzeń. Antek zasadniczo aprobuje wywiad, ale nie zgadza się ze wszystkimi szczegółami. Spór dotyczy między innymi liczby bojowców oraz tego, kto malował rybie skrzela. Edelman nie chce poprawiać własnej relacji tylko dlatego, że inni wolą bardziej odpowiednią wersję.
Wspomina również raport złożony przedstawicielom partii po wyjściu z getta. Rzeczowo mówi o niedostatecznym wyszkoleniu i możliwościach, których nie wykorzystano. Słuchacze uznają taki ton za dowód psychicznego rozbicia, ponieważ oczekują gniewu i patosu. W drodze tramwajem na to spotkanie Edelman pragnie nie mieć twarzy. Nie chodzi mu wtedy o uniknięcie rozpoznania. Czuje się odrażający, jak postać z antysemickiego plakatu, wobec spokojnych ludzi o jasnych twarzach. Po opuszczeniu tramwaju stara się zajmować jak najmniej miejsca. Krall zestawia ten obraz z opowieścią o Krystynie Krahelskiej, jasnowłosej poetce i sanitariuszce ginącej w powstaniu warszawskim. Kontrast odsłania odmienne kulturowe wyobrażenia o śmierci pięknej i o umieraniu w poniżeniu.
Rozmowa przechodzi do głodu w getcie. Dzieci wyrywają przechodniom jedzenie, a lekarze rozdzielają skromne racje między wycieńczonych ludzi. Przywołane dokumenty pokazują krańcowe rozpaczliwe zachowania matek i bezradność wobec śmierci najbliższych. Autorka włącza wyniki badań nad chorobą głodową prowadzonych przez lekarzy w 1942 roku. Opisują oni wychudzenie, zmiany skóry, obrzęki i postępujące osłabienie. Nie mogą ukończyć wszystkich obserwacji, ponieważ zaczyna się likwidacja getta, giną pacjenci i sami badacze. Krall nawiązuje kontakt z Teodozją Goliborską, mieszkającą po wojnie w Australii. Lekarka wyjaśnia część dawnych ustaleń i przyznaje, że później zajmowała się pacjentami sytymi.
W tym miejscu pojawia się historia Profesora, kardiochirurga Jana Molla. Doświadczenie zdobywał między innymi podczas wojny, kiedy oglądał uszkodzone, bijące serca rannych. Później podejmuje kolejne pionierskie zabiegi. Narracja skupia się na chwili przed operacją, gdy Profesor siedzi samotnie w gabinecie. Obawia się śmierci pacjenta, ale także zarzutu eksperymentowania na człowieku. Wie, że zgon bez zabiegu łatwo uznano by za nieunikniony, natomiast po operacji odpowiedzialność spadnie na niego. Krall przeplata trzy przypadki. Rudny potrzebuje pomostu naczyniowego w ostrym zagrożeniu zawałem, Rzewuski trafia z zawałem już trwającym, a dla pani Bubnerowej rozważana jest zmiana drogi dopływu krwi do serca. Edelman, Elżbieta Chętkowska i Aga Żuchowska naciskają, ponieważ nie widzą innej szansy ratunku.
Pomysł nowego sposobu ukrwienia serca wyrasta z pytania, czy krew można skierować inną drogą niż dotychczas. Edelman przynosi rysunek, a Moll z początku odpowiada ostrożnie. Nocą wraca jednak do kartki i sam rozważa szczegóły. Współpracownicy sprawdzają możliwość odpływu krwi, korzystają z badań anatomicznych i wykonują próby na preparatach. Żuchowska przeszukuje literaturę, znajdując wcześniejsze, mało pomyślne doświadczenia innego chirurga. Profesor wciąż obawia się różnicy między modelem a żywym sercem. W tym czasie umierają kolejni pacjenci, dla których standardowe postępowanie nie wystarcza. W końcu zgadza się na operację pani Bubnerowej. Po zmianie metody zabieg przynosi powodzenie, a chora przeżywa.
Przed Rzewuskim Profesor szuka jeszcze potwierdzenia, że bez operacji pacjent nie ma szans. Prosi o opinię ostrożną docent Wróblównę, licząc być może na powód do odstąpienia od zabiegu. Ona również zaleca operować. Moll idzie więc na salę, świadomy, że decyzję musi sprawdzić własnymi rękami. Krall pokazuje, że przywołane sytuacje przed zabiegami nakładają się na siebie. Przywołuje też nieżyjącą już Chętkowską i nagrodę jej imienia. Następnie wraca do oglądanego filmu o getcie, w którym obrazy deportacji zastępują sceny walki. Edelman sprzeciwia się sugestii, że ludzie idący do wagonów byli mniej godni od powstańców. Tłumaczy, że bezbronne oczekiwanie na śmierć mogło wymagać wysiłku większego niż strzelanie.
Źródło własnego sprzeciwu wobec poniżenia odnajduje w scenie z początku okupacji. Niemieccy oficerowie stawiają starego Żyda na beczce i obcinają mu brodę, a tłum się śmieje. Edelman rozumie wtedy, że nie wolno pozwolić sprowadzić siebie do bezbronnego przedmiotu cudzej zabawy. Wspomina ubogą młodość i śmierć matki. Zdolni koledzy wyjeżdżają, lecz on wcześniej przekonywał Żydów, że ich miejsce jest w Polsce. Nie chce opuszczać tych, których namawiał do pozostania. Rozmowa dotyka anonimowych żółtych kwiatów otrzymywanych w rocznice powstania. Wraca też do dwóch kobiet z bunkra, które nakarmiły bojowców. Kiedy później pytają o wspólne wyjście kanałami, Edelman odmawia i nie chce po latach tłumaczyć swojej decyzji.
Opowiada o człowieku nazwanym w książce Adamem, dawnym żołnierzu i swoim młodzieńczym autorytecie. Gdy tamten traci możliwość odpowiedzi bronią na przemoc, załamuje się. Aresztowanie jego ukochanej Ani pogłębia bezradność. Edelman wiąże zdolność działania z posiadaniem kogoś bliskiego. Następnie przypomina ambulatorium przy Umschlagplatzu i uczennice szkoły pielęgniarskiej Luby Blumowej. Aby uzasadnić wyprowadzenie wybranych osób jako chorych, dziewczęta nawet celowo je okaleczają. Relacja obejmuje również przemoc wobec kobiety, której wycieńczeni ludzie w sali nie potrafią przeciwstawić się. Późniejsze pytanie o brak reakcji wywołuje gniew Edelmana. Przekonuje, że osąd z bezpiecznej perspektywy nie oddaje sytuacji osób pozbawionych sił i możliwości działania.
Pola Lifszyc, wcześniej uratowana, dobrowolnie dołącza do matki prowadzonej do transportu. Mogłaby próbować ukryć się poza gettem, ale wybiera towarzyszenie bliskiej osobie. Edelman pyta, dlaczego wszyscy znają Korczaka, a mało kto pamięta o Poli. Rozmowa wraca do numerków obiecujących pozostanie w getcie. Anna Braude-Hellerowa nie chce ich rozdzielać, bo nie istnieje sprawiedliwa miara wartości życia, lecz pod naciskiem otoczenia podejmuje zadanie. Frania otrzymuje numerek i musi oddalić matkę, która nie ma ochrony. Później ocala innych ludzi. Tenenbaumowa oddaje własny numerek córce Dedzie i próbuje odebrać sobie życie. Deda również ostatecznie ginie, lecz wcześniej przeżywa kilka miesięcy miłości. Dla Edelmana ten dodatkowy czas ma rzeczywistą wartość.
Kolejne wspomnienia pokazują ludzi biorących ślub w obliczu deportacji i szukających kogoś, kto nie pozostawi ich samych. Powraca początek akcji z lipca 1942 roku, kiedy podziemie próbuje przekonać mieszkańców, że przesiedlenie oznacza śmierć. Zebranie przedstawicieli stronnictw nie przynosi od razu decyzji o walce, ponieważ pojawia się wiadomość o możliwym przerwaniu wywózek. Żydowska policja ma dostarczać określoną liczbę ludzi, podtrzymując przekonanie, że reszta wówczas ocaleje. Edelman przypomina wyroki wydawane na osoby służące temu systemowi. Dowiaduje się po wojnie o prywatnych motywach jednego z policjantów, który chce ochronić długo oczekiwane dziecko. Relację o akcji przerywa w końcu zdaniem, że się skończyła, a on nadal żył.
Krall przechodzi do tego, o czym myślą powojenni pacjenci w chwili zagrożenia życia. Rudny jest pochłonięty maszynami i organizacją pracy, pani Bubnerowa produkcją długopisów, Wilczkowski wspinaczką i słonecznym szczytem. Rzewuskiego wspomnienie dawnej fabryki wypiera dotkliwy ból. Bubnerowa po zawale wierzy, że zmarły religijny mąż wyjedna dla niej pomoc u Boga. Po ocaleniu likwiduje warsztat. Rudny trafia na spokojniejsze stanowisko, a później wraca do dawnych zadań, próbując nie ponosić nadmiernych kosztów zdrowotnych. W rocznicę operacji przynosi kwiaty lekarzom i składa jeden bukiet na grobie Chętkowskiej.
Edelmana odwiedza córka człowieka zabitego z wyroku konspiracji. Jej ojciec, zastępca komendanta Umschlagplatzu, odmówił przekazania pieniędzy na broń. Córka wyjaśnia, że pieniądze były potrzebne do jej ukrywania. Rozmowa zestawia cenę rewolwerów z kosztem miesięcy przeżycia dziecka. Edelman tłumaczy, że wybierając walkę, podjęli decyzję dotyczącą siebie i pozostałych przy życiu mieszkańców. Potem opowiada o łączeniu konspiracyjnych środowisk i zbieraniu broni. W styczniu 1943 roku dochodzi do zbrojnego oporu. Oddział młodego Pelca odmawia wejścia do wagonu i zostaje rozstrzelany.
Wśród wspomnień pojawia się Hennoch Ruś, którego dziecko umiera po przetoczeniu krwi od Edelmana. Ojciec początkowo odsuwa się od dawcy, ale podczas deportacji dziękuje mu, że syn zmarł w domu. Edelman opowiada też o Kellermanach sprowadzonych z Piotrkowa i powierzonych jego opiece. Zauważa jednego z nich za prowizorycznie zasłoniętymi drzwiami i obiecuje wrócić. Kiedy dociera ponownie, nikogo już nie ma. To wobec tych osób nadal odczuwa potrzebę wyjaśnienia własnego spóźnienia. Działanie konspiracyjne nie usuwa pamięci o konkretnym niezrealizowanym zobowiązaniu. Powracają także pytania o cenę broni, wykupienie człowieka i niemożność ocalenia wszystkich.
Opowieść o samych walkach rozwija obrazy pożaru i prób przedostawania się przez płonące podwórza. Zygmunt trafia w reflektor oświetlający wyłom, dzięki czemu część grupy przechodzi dalej. Sześciu chłopców nie decyduje się iść i później ginie. Ania pozostaje przy matce, a ich schron zostaje zasypany. Edelman ucieka po dachach, zatrzymuje się przy umierającym chłopaku z workiem sucharów i w końcu odnajduje zabitych towarzyszy. Wśród nich jest Stasiek, proszący wcześniej o adres. 1 maja grupa grzebie pięciu chłopców i śpiewa nad grobem początek „Międzynarodówki”. W innej sytuacji Edelman każe zasypać przejście, choć znajduje się w nim jeszcze człowiek, ponieważ pozostali duszą się od dymu. Coraz więcej osób czeka na rozkazy, a on czuje ciężar odpowiedzialności i samotność.
Po ostatnich spotkaniach z Anielewiczem i po tragedii na Miłej nadchodzi możliwość wyjścia kanałami. Akcję przygotowują ludzie z drugiej strony muru, w tym Kazik, przy pomocy przewodników. W kanale trzeba długo czekać na otwarcie włazu przy ulicy Prostej. Brak powietrza zmusza Edelmana do odsunięcia części grupy w szersze miejsce. Gdy klapa się otwiera, posyła po nieobecnych Szlamka Szustera, ale samochód odjeżdża bez nich. Celina próbuje wymusić czekanie. 10 maja część bojowców wydostaje się na powierzchnię i odjeżdża. Po latach Kazik oraz Edelman nadal rozważają własną odpowiedzialność za pozostawionych. Ucieczka nie oznacza też trwałego bezpieczeństwa, bo niektórzy ocaleni giną następnie w kryjówkach lub podczas próby przedostania się na wschód.
Krall przedstawia pomysł Andrzeja Wajdy, który chciałby sfilmować Edelmana w miejscach dawnych wydarzeń. Zatrzymuje uwagę na zabudowanym Umschlagplatzu, bunkrze, cmentarzu i rocznicowych uroczystościach. Symboliczny grób Klepfisza sąsiaduje z innymi grobami, a pomnik wyobraża uzbrojonego, wyprostowanego bojowca, odmiennego od brudnych i wyczerpanych ludzi z relacji. Wspomnienia prowadzą też do Luby Blumowej i dzieci odnalezionych po wojnie. Opis ich wychowywania odsłania trudność powrotu do norm zwyczajnego życia. W mieszkaniu Anny Strońskiej, wzniesionym w miejscu dawnej rampy, znajdują się ludowe figurki Żydów. Sąsiadka opowiada sen o dawnej mieszkance, która pojawia się w jej pokoju i wyskakuje przez okno. Edelman odmawia ponownego opowiadania do kamery. Uważa, że powiedział już to raz.
Pytanie o wybór medycyny nie przynosi od razu oczekiwanej odpowiedzi o powołaniu. Edelman opowiada, że po wojnie bezskutecznie szukał ludzi, którym mógłby jeszcze pomóc. Potem na długi czas pogrążył się w bezczynności. Ala, poznana podczas pomocy udzielonej ocalałym z bunkra po powstaniu warszawskim, a następnie jego żona, zapisuje go na studia. Początkowo mało się nimi interesuje. Koledzy rysują narządy na ścianie, w którą patrzy leżąc. Dopiero wypowiedź wykładowcy o rozpoznawaniu choroby na podstawie objawów budzi jego ciekawość. Znacznie później, stojąc w klinice pod palmą, rozpoznaje ciągłość własnego zadania. Tak jak przy bramie Umschlagplatzu, chce wyprowadzić pojedynczych ludzi z grupy skazanych.
Gdy ratunek nie jest już możliwy, zamierza przynajmniej ograniczyć cierpienie i strach umierającego. W rozmowie o swojej roli używa obrazu Boga gaszącego świeczkę i lekarza osłaniającego jej płomień. Dodatkowe miesiące lub lata pozwalają przeżyć miłość, dorosnąć czy założyć rodzinę. Przywołuje Urszulę, którą Moll operuje jeszcze jako dziecko, Teresę spieszącą do rodzinnych obowiązków i Grażynę pragnącą macierzyństwa mimo ciężkiej choroby. Nie wszystkie te historie kończą się pełnym wyzdrowieniem. Lekarz skupia uwagę na osobie aktualnie potrzebującej pomocy, poznając także jej dom i bliskich. Jedna z pacjentek modli się o ręce Profesora i myśli lekarzy. Po raz kolejny ujawnia się zależność między samą techniką zabiegu a odpowiedzialną decyzją o leczeniu.
Narracja wraca następnie do historycznych raportów i ludzi wspierających getto. Henryk Woliński, „Wacław”, pośredniczy między ŻOB-em a dowództwem AK i przekazuje na Zachód wiadomości o Zagładzie. Ich przyjęcie opóźnia niewiara odbiorców. Zbigniew Lewandowski uczy konspiratorów korzystania z otrzymywanych środków walki. Spokojnego, pilnego uczestnika tych spotkań Krall rozpoznaje jako Michała Klepfisza. Pojawia się również relacja Zbigniewa Młynarskiego o nieudanej próbie sforsowania muru.
Ważne miejsce zajmuje historia Ariego Wilnera, zwanego Jurkiem. Ukrywał się w klasztorze w Kolonii Wileńskiej, rozmawiał z przełożoną o wierze i przekonaniach, a pozostawiony przez niego zeszyt zachował ulubione utwory poetyckie. W Warszawie zaprzyjaźnił się z Henrykiem Grabowskim, który pomagał mu zdobywać i przechowywać broń. Wsparcia udzielały również karmelitanki. Po aresztowaniu i torturach Wilner nie wydaje kontaktów. Grabowski wyciąga go z obozu na Grochowie i pielęgnuje, proponując później bezpieczne ukrycie. Jurek postanawia jednak wrócić do getta. Ginie w bunkrze na Miłej po wezwaniu do wspólnego samobójstwa. Świadkowie różnią się co do długości tortur, co uruchamia kolejny spór o potrzebę wyolbrzymiania bohaterskiej historii.
Powojenne spotkanie dawnych współpracowników łączy żarty z przypominaniem pieniędzy na broń, ukrytych pod szczotką, i wykupienia Wolińskiego dzięki perskiemu dywanowi Goliborskiej. Edelman nie przyjmuje jednak wszystkich wspomnień bez zastrzeżeń. Mówi również, że sam nie widział sztandarów, o których inni opowiadają z wielkim wzruszeniem. Chce jeszcze wyjaśnić, dlaczego sam przeżył. Przypomina Niemca, który do niego strzelał, lecz chybiał, oraz Mietka Dąba wyciągającego go z wozu jadącego na Umschlagplatz. Ocalenie wiąże z przypadkiem i cudzą pomocą, nie z większą wartością własnego życia.
W końcowych fragmentach pojawia się inżynier Sejdak konstruujący aparaturę potrzebną chirurgom. Medyczny wyścig bywa też walką z niedostatkami sprzętu, organizacją i czasem. Przed operacją Rudnego Edelman sam potrzebuje namysłu, a rozmowa o możliwych zawodowych następstwach skłania go do powrotu i decyzji, żeby operować. Zespół przezwycięża kolejne przeszkody i ratuje chorego. Inne przypadki wymagają trafnego rozpoznania schorzenia, wcześniej mylonego z czymś zupełnie innym. Nie każda próba przynosi jednak ocalenie. Edelman wraca do śmierci Chętkowskiej, Elżuni odnalezionej po wojnie i Celiny. Masza wciąż słyszy krzyk chłopca z getta.
Po operacji lekarze muszą jeszcze czekać, czy organizm poradzi sobie z nową sytuacją. Dopiero kiedy napięcie opada, Edelman porównuje uratowaną osobę z ogromem dawnych strat, przywołując proporcję jednego życia do czterystu tysięcy. Nie jest to argument za rezygnacją. Końcowe zdanie przywraca perspektywę człowieka, dla którego jego własne istnienie nie stanowi drobnej części statystyki:
Ale każde życie stanowi dla każdego całe sto procent, więc może ma to jakiś sens.