Mordechaj Anielewicz w reportażu „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall jest komendantem Żydowskiej Organizacji Bojowej podczas powstania w getcie warszawskim. Poznajemy go przede wszystkim ze wspomnień Marka Edelmana, które pokazują ambitnego, zdolnego młodego człowieka, a nie postać wolną od lęku. Portret dowódcy staje się zarazem przedmiotem sporu o granice heroicznej legendy.
Charakterystyka Mordechaja Anielewicza
Anielewicz pochodzi z ubogiej rodziny związanej z warszawskim Powiślem. Jego matka handluje rybami, a niedostatek pozostawia w nim pamięć głodu. Edelman wspomina zasłanianie ręką talerza, jakby obawiał się odebrania jedzenia. Opowiada też o malowaniu skrzeli ryb, które miały wyglądać na świeże. Inni rozmówcy kwestionują ten szczegół, przypisując czynność matce. Reportaż zachowuje rozbieżność wspomnień, dlatego nie należy przedstawiać jednej wersji jako ustalonej przez wszystkich. Codzienność rodziny pokazuje, że przyszły przywódca wyrasta ze zwykłych, trudnych warunków.
Według Edelmana jest oczytany, energiczny i bardzo chce dowodzić. Ambicja ma w sobie młodzieńczą gwałtowność, ale łączy się ze zdolnościami oraz gotowością do działania. Henryk Grabowski, znający go sprzed wojny, pamięta chłopca umiejącego się bić i nie dziwi się późniejszej funkcji komendanta. Anielewicz angażuje się w przygotowanie oporu i zdobywanie broni. Zdarzają mu się jednak decyzje budzące gniew towarzyszy, jak zabicie strażnika, po którym Niemcy dokonują odwetu. Jego wybory nie są przedstawione jako zawsze trafne i wolne od konsekwencji dla innych.
Odwaga współistnieje w nim z podatnością na rozpacz. Edelman uważa, że dowódca nie poznał wcześniej z bliska ciężaru masowych deportacji. Podczas powstania przeżywa załamanie i mówi o nieuchronnej śmierci wszystkich. Na wiadomość o możliwej pomocy AK odzyskuje nadzieję, która później okazuje się daremna. Rozmówca przypuszcza, że Anielewicz mimo deklaracji gotowości na śmierć zachował wiarę w zwycięstwo. Jest to interpretacja Edelmana, a nie bezpośrednio udostępniony zapis myśli komendanta.
Ważna pozostaje jego więź z Mirą. Według przywołanej relacji 8 maja 1943 roku w bunkrze przy Miłej 18 zabija ukochaną, a następnie siebie. Edelman nie aprobuje uznawania zbiorowej śmierci za obowiązek wobec symbolu. Portret Anielewicza pozwala więc docenić jego zapał i odwagę, nie usuwając tragizmu końcowego wyboru. Krall przywraca mu ludzką miarę: zdolny dowódca pozostaje młodym człowiekiem poddanym naciskowi, którego nie da się ocenić jak zwyczajnej próby charakteru.