Sprawowanie władzy może mieć ogromny wpływ na charakter człowieka, jego sposób myślenia oraz relacje z innymi ludźmi. Władza daje możliwość podejmowania ważnych decyzji i kształtowania rzeczywistości, ale jednocześnie może prowadzić do pychy, egoizmu, okrucieństwa oraz przekonania o własnej bezkarności. Literatura pokazuje, że wpływ władzy na człowieka zależy przede wszystkim od jego systemu wartości, ponieważ może ona zarówno ujawniać i pogłębiać najgorsze cechy jednostki, jak i stać się narzędziem odpowiedzialnej służby innym.
Jaki wpływ na człowieka ma sprawowanie władzy? – Makbet Williama Szekspira
W tragedii „Makbet” Williama Szekspira pragnienie zdobycia władzy prowadzi do stopniowego upadku moralnego głównego bohatera. Makbet jest początkowo odważnym i lojalnym rycerzem, który wiernie służy królowi Dunkanowi. Wyróżnia się umiejętnościami wojskowymi, cieszy się szacunkiem towarzyszy oraz zaufaniem swojego władcy. Jego życie zmienia się po spotkaniu z trzema czarownicami, które przepowiadają mu objęcie szkockiego tronu. Przepowiednia rozbudza w bohaterze ambicję, której wcześniej nie potrafiłby sobie w pełni uświadomić. Ważną rolę odgrywa również Lady Makbet, która dostrzega w możliwości koronacji męża szansę na zdobycie prestiżu i najwyższej pozycji społecznej. Kobieta namawia go do zamordowania Dunkana, przekonując, że powinien wykorzystać nadarzającą się okazję. Makbet początkowo waha się, ponieważ rozumie, że zabójstwo króla będzie zdradą i poważnym przewinieniem moralnym. Ostatecznie jednak ulega własnym ambicjom i dokonuje zbrodni. Żądza władzy sprawia, że człowiek dotychczas honorowy i lojalny świadomie łamie najważniejsze zasady, którymi wcześniej kierował się w życiu. Makbet nie pragnie bowiem tronu po to, aby poprawić los poddanych, lecz przede wszystkim dla osobistej wielkości i spełnienia własnych ambicji.
Po objęciu tronu Makbet nie odnajduje upragnionego szczęścia ani poczucia bezpieczeństwa. Przeciwnie, zdobyta władza staje się źródłem nieustannego lęku, ponieważ bohater obawia się, że ktoś może odebrać mu koronę w taki sam sposób, w jaki on sam pozbawił jej Dunkana. Zaczyna podejrzewać innych o zdradę i stopniowo izoluje się od otoczenia. Aby utrzymać swoją pozycję, zleca zabójstwo Banka, a następnie doprowadza do zamordowania żony i dzieci Makdufa. Sprawowanie władzy zmienia Makbeta w okrutnego tyrana, który przestaje dostrzegać w innych ludziach osoby zasługujące na szacunek, a zaczyna traktować ich jako potencjalne zagrożenie. Jego rządy przynoszą Szkocji cierpienie, strach i chaos, a poddani coraz bardziej pragną uwolnienia się od bezwzględnego władcy. Równocześnie bohater doświadcza psychicznych konsekwencji swoich czynów, między innymi wyrzutów sumienia i przerażających wizji. Lady Makbet również nie potrafi uwolnić się od poczucia winy, które prowadzi ją do załamania psychicznego i śmierci. Ostatecznie Makbet zostaje opuszczony przez sojuszników i ginie w pojedynku z Makdufem. Szekspir pokazuje, że władza zdobyta za pomocą przemocy może stać się pułapką, ponieważ strach przed jej utratą prowadzi do kolejnych zbrodni i całkowitego zniszczenia moralnego człowieka. Historia bohatera przypomina również, że posiadanie najwyższej pozycji społecznej nie gwarantuje szczęścia, jeśli człowiek utracił sumienie, poczucie bezpieczeństwa i zaufanie innych.
Jaki wpływ na człowieka ma sprawowanie władzy? – Balladyna Juliusza Słowackiego
Podobny obraz niszczącego wpływu władzy przedstawia Juliusz Słowacki w dramacie „Balladyna”, którego tytułowa bohaterka jest gotowa popełnić najcięższe zbrodnie, aby zdobyć wysoką pozycję społeczną. Balladyna mieszka wraz z matką i siostrą Aliną w ubogiej chacie, ale nie chce pogodzić się ze swoim położeniem. Pragnie bogactwa, wygodnego życia i możliwości decydowania o własnej przyszłości bez konieczności ciężkiej pracy. Szansa na zmianę losu pojawia się, gdy do domu Wdowy przybywa Kirkor, poszukujący przyszłej żony. Mężczyzna postanawia poślubić tę z sióstr, która jako pierwsza nazbiera dzban malin. Kiedy Balladyna dostrzega, że Alina zebrała więcej owoców, zabija ją, aby zapewnić sobie zwycięstwo. Następnie wraca do domu i ukrywa prawdę o śmierci siostry. Już na początku dramatu pragnienie awansu społecznego okazuje się silniejsze od więzi rodzinnych i podstawowych zasad moralnych. Zdobycie pozycji żony Kirkora nie przynosi jednak Balladynie spokoju, ponieważ bohaterka zaczyna obawiać się ujawnienia pierwszej zbrodni, a jednocześnie pragnie coraz większej władzy. Jej ambicja stopniowo przekształca się w bezwzględne dążenie do podporządkowania sobie całego otoczenia.
W miarę rozwoju wydarzeń Balladyna staje się coraz bardziej okrutna i pozbawiona skrupułów. Wstydzi się własnego pochodzenia, dlatego wypiera się ubogiej matki, którą wcześniej powinna otaczać szacunkiem i opieką. Uczestniczy również w kolejnych intrygach i zbrodniach, usuwając ludzi mogących zagrozić jej pozycji. Władza nie tylko ujawnia egoizm Balladyny, lecz także pogłębia jej przekonanie, że może bezkarnie decydować o życiu i śmierci innych. Bohaterka coraz wyraźniej traktuje ludzi jako narzędzia służące realizacji własnych celów. Ostatecznie zdobywa koronę i zostaje królową, osiągając najwyższą pozycję w państwie. Musi jednak wystąpić w roli sędziego i rozstrzygnąć sprawy dotyczące przestępstw, których sama się dopuściła. Trzykrotnie wydaje wyrok śmierci, nie przyznając się do własnej winy. Wkrótce potem zostaje rażona piorunem, co można interpretować jako symboliczny wyrok sprawiedliwości wyższej niż ludzka. W przeciwieństwie do Makbeta Balladyna nie przeżywa równie wyraźnego załamania pod wpływem wyrzutów sumienia, lecz coraz bardziej utwierdza się w swojej bezwzględności. Słowacki pokazuje, że nieograniczona ambicja i przekonanie o bezkarności mogą doprowadzić człowieka do całkowitego odrzucenia zasad moralnych. Los Balladyny udowadnia również, że władza pozbawiona odpowiedzialności staje się narzędziem krzywdzenia innych i ostatecznie prowadzi do upadku samego władcy.
Inne konteksty
Antygona – Sofokles
W tragedii „Antygona” Sofoklesa negatywny wpływ władzy na człowieka zostaje przedstawiony poprzez postać Kreona, który stopniowo zaczyna utożsamiać dobro państwa z bezwzględnym posłuszeństwem wobec własnych rozkazów. Po objęciu tronu Teb władca postanawia przywrócić porządek po bratobójczej wojnie i zakazuje pochowania Polinejkesa, uznanego za zdrajcę. Kreon uważa, że jako król ma prawo ustanawiać zasady obowiązujące wszystkich mieszkańców miasta. Kiedy Antygona łamie jego zakaz, nie chce uwzględnić jej argumentów dotyczących obowiązków religijnych i miłości rodzinnej. Jest przekonany, że okazanie pobłażliwości podważyłoby jego autorytet i zachęciło innych do nieposłuszeństwa. Nie słucha również ostrzeżeń syna Hajmona, który próbuje przekonać go do zmiany decyzji. Sprawowanie władzy prowadzi Kreona do pychy i przekonania o własnej nieomylności, przez co przestaje dostrzegać granice swoich uprawnień. Dopiero słowa wróżbity Tejrezjasza uświadamiają mu, że jego postępowanie narusza prawa boskie, ale próba naprawienia błędów następuje zbyt późno. Antygona odbiera sobie życie, a po niej giną również Hajmon i Eurydyka. Sofokles pokazuje, że władca, który nie potrafi przyjmować krytyki i uznaje własne decyzje za ważniejsze od zasad moralnych, może doprowadzić do tragedii zarówno poddanych, jak i najbliższych.
Folwark zwierzęcy – George Orwell
W powieści „Folwark zwierzęcy” George’a Orwella wpływ władzy na człowieka zostaje przedstawiony w sposób alegoryczny poprzez historię świń, które po rewolucji przejmują kontrolę nad gospodarstwem. Początkowo wszystkie zwierzęta wspólnie buntują się przeciwko właścicielowi folwarku, ponieważ pragną zakończyć wyzysk i stworzyć sprawiedliwą wspólnotę. Po zwycięstwie przywództwo obejmują świnie, które stopniowo zaczynają wykorzystywać swoją pozycję do zdobywania przywilejów. Szczególnie ważną postacią jest Napoleon, który usuwa swojego rywala Snowballa i przejmuje pełnię władzy. Korzystając z pomocy psów oraz propagandy prowadzonej przez Squealera, podporządkowuje sobie pozostałe zwierzęta. Z czasem zmienia obowiązujące zasady, ogranicza swobodę mieszkańców folwarku i korzysta z dóbr niedostępnych innym. Zwierzęta, które walczyły o równość, zaczynają żyć w warunkach przypominających dawny wyzysk. Orwell pokazuje, że niekontrolowana władza może prowadzić do korupcji moralnej, ponieważ rządzący stopniowo zaczynają traktować wspólne dobro jako narzędzie realizacji własnych interesów. Szczególnie wymowny jest finał powieści, w którym świnie stają się nieodróżnialne od ludzi, przeciwko którym wcześniej występowały. Utwór przypomina, że władza pozbawiona ograniczeń i społecznej kontroli może doprowadzić do odtworzenia niesprawiedliwości, z którą początkowo zamierzano walczyć.
Rok 1984 – George Orwell
W powieści „Rok 1984” George’a Orwella władza zostaje ukazana jako siła zdolna do całkowitego podporządkowania człowieka i zniszczenia jego niezależności. Akcja utworu rozgrywa się w totalitarnym państwie Oceania, w którym rządząca Partia kontroluje niemal wszystkie dziedziny życia obywateli. Symbolem tego systemu jest Wielki Brat, przedstawiany jako wszechobecny przywódca obserwujący społeczeństwo. W rzeczywistości Partia nie dąży do poprawy warunków życia mieszkańców, lecz przede wszystkim do utrzymania absolutnej dominacji. W tym celu stosuje propagandę, inwigilację, manipulowanie historią oraz przemoc wobec osób podejrzewanych o nieposłuszeństwo. Szczególnie ważna jest postać O’Briena, funkcjonariusza systemu, który świadomie uczestniczy w torturowaniu Winstona Smitha i niszczeniu jego przekonań. O’Brien wyjaśnia, że celem Partii jest sama władza, a nie dobro społeczeństwa. Orwell przedstawia władzę jako cel sam w sobie, który może prowadzić do całkowitego odrzucenia empatii, prawdy i szacunku dla ludzkiej godności. W przeciwieństwie do Makbeta, którego stopniowy upadek moralny poznajemy w trakcie dramatu, przedstawiciele Partii funkcjonują już w systemie opartym na świadomym i zorganizowanym okrucieństwie. Powieść ostrzega, że nieograniczona władza może przekształcić się w mechanizm systematycznego zniewalania ludzi, jeżeli nie podlega żadnej kontroli ani zasadom moralnym.
Władca Pierścieni – J.R.R. Tolkien
W powieści „Władca Pierścieni” J.R.R. Tolkiena problem wpływu władzy na człowieka pojawia się w związku z Jedynym Pierścieniem, który daje ogromną potęgę, ale jednocześnie prowadzi do moralnego zepsucia. Pierścień został stworzony przez Saurona, aby umożliwić mu podporządkowanie sobie innych istot. Każdy, kto pragnie wykorzystać jego moc, naraża się na stopniową utratę wolnej woli i niezależności. Szczególnie wyraźnie widać to w historii Boromira, który początkowo pragnie użyć Pierścienia do obrony Gondoru przed siłami zła. Jego intencje wydają się szlachetne, lecz z czasem pragnienie zdobycia potężnego przedmiotu staje się coraz silniejsze. W końcu próbuje odebrać Pierścień Frodowi, choć wcześniej zobowiązał się pomagać mu w wykonaniu misji. Tolkien pokazuje, że nawet człowiek kierujący się dobrymi intencjami może ulec pokusie władzy, jeśli zacznie wierzyć, że osiągnięcie słusznego celu usprawiedliwia stosowanie wszelkich środków. Odmienną postawę reprezentuje Aragorn, który nie pragnie podporządkować sobie innych, lecz traktuje królewską władzę jako odpowiedzialność za wspólnotę. Podczas wojny wykazuje się odwagą, pokorą i gotowością do poświęcenia, a po zwycięstwie obejmuje tron Gondoru. Powieść podkreśla więc, że władza nie musi prowadzić do moralnego upadku, jeśli sprawujący ją człowiek zachowuje umiar, szacunek dla innych oraz świadomość własnych obowiązków.
Podsumowanie
Sprawowanie władzy może głęboko zmieniać człowieka, ponieważ daje mu możliwość podejmowania decyzji wpływających na życie innych ludzi oraz wystawia jego charakter na próbę. Osoba pozbawiona zasad moralnych może zacząć traktować władzę jako źródło osobistych korzyści, co prowadzi do pychy, egoizmu, podejrzliwości i nadużywania własnej pozycji. Szczególnie niebezpieczne jest przekonanie o bezkarności, ponieważ sprzyja ono przemocy i lekceważeniu dobra poddanych. Władza nie musi jednak prowadzić do moralnego zepsucia, jeśli człowiek traktuje ją jako obowiązek i potrafi podporządkować własne ambicje interesowi wspólnoty. Istotne znaczenie mają również umiejętność przyjmowania krytyki, odpowiedzialność za decyzje oraz poszanowanie obowiązujących zasad. Ostatecznie wpływ władzy na człowieka zależy przede wszystkim od tego, czy uważa ją on za narzędzie służenia innym, czy za sposób zaspokajania własnej ambicji i podporządkowywania sobie otoczenia.
