Przejdź do treści
Lekcjapolskiego.pl

Prawa boskie a prawa ludzkie. Omów zagadnienie na podstawie Antygony Sofoklesa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Autor opracowania
Tomasz Borowy
Ostatnia aktualizacja
Epoka literacka
Romantyzm Antyk

Konflikt między prawami boskimi a prawami ludzkimi jest jednym z najważniejszych problemów moralnych przedstawianych w literaturze. Człowiek żyjący w społeczeństwie musi przestrzegać ustanowionych zasad, które mają zapewniać porządek i bezpieczeństwo. Zdarza się jednak, że prawo stanowione przez władzę pozostaje w sprzeczności z religią, sumieniem lub podstawowymi wartościami moralnymi. W takiej sytuacji jednostka staje przed trudnym wyborem między posłuszeństwem wobec państwa a wiernością własnym przekonaniom. Szczególnie dramatyczny charakter przybiera on wtedy, gdy nieposłuszeństwo może prowadzić do utraty wolności, a nawet życia. Literatura pokazuje, że prawa boskie i ludzkie nie zawsze pozostają ze sobą w zgodzie, a wierność wyższym zasadom moralnym może wymagać przeciwstawienia się niesprawiedliwej władzy. Jednym z najważniejszych utworów podejmujących ten problem jest „Antygona” Sofoklesa.

Prawa boskie a prawa ludzkie – Antygona Sofoklesa

W tragedii „Antygona” Sofoklesa konflikt między prawami boskimi a prawami ludzkimi zostaje przedstawiony poprzez spór tytułowej bohaterki z Kreonem, władcą Teb. Po śmierci Edypa jego synowie, Eteokles i Polinejkes, rozpoczynają walkę o władzę nad miastem. Polinejkes sprowadza obce wojska, aby odzyskać tron, a podczas bratobójczego pojedynku obaj mężczyźni giną. Nowym królem zostaje Kreon, który postanawia uhonorować Eteoklesa jako obrońcę ojczyzny, natomiast Polinejkesa uznaje za zdrajcę. Władca wydaje zakaz pochowania jego ciała, a każdemu, kto sprzeciwi się rozkazowi, grozi śmiercią. Decyzja ta jest sprzeczna z greckimi przekonaniami religijnymi, według których zmarłym należy zapewnić odpowiednie obrzędy pogrzebowe. Antygona uważa, że prawa ustanowione przez bogów są wieczne i stoją ponad rozkazami człowieka, nawet jeśli jest on prawowitym władcą. Dlatego postanawia pochować brata, chociaż doskonale zdaje sobie sprawę z konsekwencji swojego czynu. Nie kieruje się nienawiścią do Kreona ani pragnieniem politycznego buntu, lecz miłością rodzinną i przekonaniem o konieczności wypełnienia religijnego obowiązku.

Antygona świadomie łamie zakaz, dokonując symbolicznego pochówku Polinejkesa, a następnie otwarcie przyznaje się do nieposłuszeństwa. Nie próbuje usprawiedliwiać swojego zachowania przed Kreonem, ponieważ jest przekonana, że postąpiła słusznie. Władca uważa natomiast, że jego obowiązkiem jest utrzymanie porządku w państwie, a odstąpienie od wymierzenia kary oznaczałoby podważenie królewskiego autorytetu. Konflikt bohaterów wynika więc z odmiennego pojmowania sprawiedliwości: Antygona odwołuje się do niepisanych praw boskich, natomiast Kreon stawia na pierwszym miejscu posłuszeństwo wobec prawa państwowego. Król pozostaje nieugięty nawet wtedy, gdy jego syn Hajmon próbuje przekonać go do zmiany decyzji. Dopiero ostrzeżenia wróżbity Tejrezjasza uświadamiają mu, że naruszył święty porządek i naraził się na gniew bogów. Kreon postanawia uwolnić Antygonę, ale jest już za późno, ponieważ dziewczyna odbiera sobie życie. Wkrótce giną również Hajmon i Eurydyka, a władca pozostaje samotny, świadomy własnej odpowiedzialności za tragedię. Sofokles pokazuje, że prawo stanowione przez człowieka nie powinno naruszać podstawowych zasad moralnych, ponieważ bezwzględne egzekwowanie niesprawiedliwych rozkazów może prowadzić do katastrofy. Antygona staje się natomiast symbolem wierności sumieniu i odwagi w przeciwstawianiu się władzy, która przekracza granice swoich uprawnień.

Prawa boskie a prawa ludzkie – Dziady cz. III Adama Mickiewicza

Problem relacji między władzą boską a ludzką pojawia się również w „Dziadach cz. III” Adama Mickiewicza, przedstawiających prześladowania Polaków przez rosyjskiego zaborcę. W dramacie władza państwowa zostaje ukazana jako siła zdolna do ustanawiania i egzekwowania niesprawiedliwych praw. Senator Nowosilcow oraz podlegli mu urzędnicy wykorzystują swoje stanowiska do prześladowania młodych patriotów, którzy pragną zachować narodową tożsamość. Więźniowie są aresztowani, przesłuchiwani i zsyłani w głąb Rosji, chociaż nie dopuścili się rzeczywistych przestępstw. Ich cierpienie wynika przede wszystkim z decyzji ludzi sprawujących władzę, którzy nie kierują się sprawiedliwością ani szacunkiem dla ludzkiej godności. Mickiewicz przeciwstawia temu porządkowi wartości religijne, takie jak miłosierdzie, pokora, poświęcenie oraz przekonanie o istnieniu sprawiedliwości wyższej niż ziemska. Szczególną postacią jest ksiądz Piotr, który wierzy, że los człowieka i narodu ostatecznie zależy od Boga, a nie od decyzji tyranów. W jego widzeniu cierpienie Polski zostaje wpisane w plan opatrznościowy, a niesprawiedliwa władza zaborcy okazuje się jedynie przejściowym elementem historii. Dramat pokazuje więc, że prawa ustanawiane przez ludzi mogą być moralnie niewłaściwe, nawet jeśli są skutecznie egzekwowane przez aparat państwowy.

Inną postawę wobec władzy boskiej reprezentuje Konrad, który nie potrafi pogodzić się z cierpieniem narodu i pragnie samodzielnie odmienić jego los. Podczas Wielkiej Improwizacji bohater żąda od Boga przekazania mu „rządu dusz”, czyli możliwości kierowania ludzkimi uczuciami i myślami. Uważa, że dzięki własnemu geniuszowi oraz miłości do ojczyzny potrafiłby zapewnić Polakom szczęście i uwolnić ich od prześladowań. Konrad nie chce podporządkować się ani tyranii ziemskiej, ani ograniczeniom własnej ludzkiej natury, dlatego próbuje sięgnąć po władzę przysługującą jedynie Bogu. Jego bunt wynika ze szlachetnych pobudek, ale stopniowo przeradza się w pychę, ponieważ bohater uznaje siebie za jednostkę zdolną do zastąpienia Stwórcy. W przeciwieństwie do niego ksiądz Piotr nie próbuje narzucać Bogu własnej woli, lecz pozostaje pokorny i ufa Bożej opatrzności. To właśnie on otrzymuje prorocze widzenie zapowiadające przyszłe odrodzenie Polski. Mickiewicz przedstawia zatem nie tylko konflikt niesprawiedliwej władzy państwowej z wyższym porządkiem moralnym, ale również problem granic ludzkiej władzy wobec Boga. Utwór pokazuje, że człowiek powinien przeciwstawiać się niesprawiedliwości, lecz nie może uznawać własnych przekonań za nieomylne ani stawiać siebie ponad wszelkimi zasadami. Prawa boskie stają się w dramacie źródłem nadziei na sprawiedliwość, której nie potrafi zapewnić ziemska władza.

Inne konteksty

Quo vadis – Henryk Sienkiewicz

W powieści „Quo vadis” Henryka Sienkiewicza konflikt między prawami boskimi a ludzkimi pojawia się w obrazie prześladowań pierwszych chrześcijan w starożytnym Rzymie. Cesarz Neron sprawuje niemal nieograniczoną władzę i oczekuje od poddanych bezwzględnego posłuszeństwa. Po wielkim pożarze Rzymu chrześcijanie zostają oskarżeni o podpalenie miasta, a następnie poddani brutalnym represjom. Wyznawcy nowej religii nie wyrzekają się jednak wiary, chociaż wielu z nich mogłoby w ten sposób uniknąć śmierci. Kierują się naukami Chrystusa, które nakazują miłość bliźniego, przebaczenie i wierność Bogu. Szczególnie ważna jest postawa świętego Piotra, który początkowo opuszcza Rzym, lecz po symbolicznym spotkaniu z Chrystusem postanawia powrócić i pozostać ze wspólnotą wiernych. Chrześcijanie uznają prawa boskie za ważniejsze od rozkazów cesarza, ponieważ nie chcą ocalić własnego życia za cenę zdrady przekonań religijnych. Sienkiewicz przeciwstawia okrutnej i przemijającej władzy Nerona trwałość wartości chrześcijańskich, które przetrwają upadek cesarskiego porządku. Powieść pokazuje, że władza państwowa traci moralną legitymację, gdy wykorzystuje prawo do prześladowania niewinnych ludzi i zmuszania ich do wyrzeczenia się wiary.

Balladyna – Juliusz Słowacki

W dramacie „Balladyna” Juliusza Słowackiego problem prawa boskiego i ludzkiego wiąże się z odpowiedzialnością człowieka za popełnione zbrodnie oraz istnieniem sprawiedliwości wyższej niż ziemska. Tytułowa bohaterka morduje siostrę Alinę, ponieważ pragnie poślubić Kirkora i zdobyć wysoką pozycję społeczną. Następnie dopuszcza się kolejnych występków, konsekwentnie usuwając osoby, które mogłyby przeszkodzić jej w zdobyciu władzy. Przez długi czas udaje jej się unikać odpowiedzialności, ponieważ potrafi oszukiwać innych i wykorzystywać słabości otoczenia. Symbolem popełnionej zbrodni pozostaje krwawe znamię na czole Balladyny, przypominające o winie, której nie można całkowicie ukryć. Po objęciu tronu bohaterka musi rozstrzygnąć sprawy dotyczące przestępstw, których sama się dopuściła. Trzykrotnie wydaje wyrok śmierci, a następnie zostaje rażona piorunem. Jej los można interpretować jako zwycięstwo sprawiedliwości moralnej i nadprzyrodzonej nad prawem podporządkowanym interesom człowieka sprawującego władzę. Słowacki pokazuje, że nawet władca, który sam ustanawia i egzekwuje zasady, nie pozostaje poza odpowiedzialnością za własne czyny. W przeciwieństwie do Antygony Balladyna nie broni wyższych wartości, lecz świadomie je łamie, dlatego ostatecznie ponosi konsekwencje swojej zbrodniczej działalności.

Przełęcz ocalonych – reż. Mel Gibson

Film „Przełęcz ocalonych” przedstawia autentyczną historię Desmonda Dossa, amerykańskiego sanitariusza wojskowego, który podczas II wojny światowej odmawia noszenia broni z powodów religijnych. Bohater jest głęboko wierzącym chrześcijaninem i uważa, że zabijanie pozostaje w sprzeczności z wyznawanymi przez niego zasadami. Mimo to pragnie służyć ojczyźnie, dlatego zgłasza się do wojska jako sanitariusz, zamierzając ratować rannych żołnierzy. Jego odmowa posługiwania się bronią spotyka się z niezrozumieniem przełożonych i innych rekrutów, którzy traktują ją jako przejaw tchórzostwa. Doss musi przeciwstawić się presji wojskowej oraz groźbie konsekwencji dyscyplinarnych, ponieważ nie chce postępować wbrew sumieniu. Ostatecznie otrzymuje możliwość służby bez broni i trafia na front, gdzie podczas bitwy o Okinawę wykazuje się niezwykłą odwagą. Ryzykując własnym życiem, wynosi rannych z pola walki i ratuje wielu towarzyszy. Film pokazuje, że wierność prawom religijnym nie musi oznaczać odrzucenia obowiązków wobec państwa, ponieważ człowiek może znaleźć sposób służenia wspólnocie bez łamania własnych przekonań. Podobnie jak Antygona, Doss nie rezygnuje z zasad pod wpływem nacisków otoczenia, jednak jego historia ukazuje również możliwość pogodzenia obowiązku moralnego z odpowiedzialnością społeczną.

Podsumowanie

Konflikt między prawami boskimi a prawami ludzkimi pojawia się wtedy, gdy obowiązujące przepisy lub rozkazy władzy pozostają w sprzeczności z religią, sumieniem i podstawowymi zasadami moralnymi. Prawo państwowe jest potrzebne do utrzymania porządku społecznego, ale nie powinno usprawiedliwiać okrucieństwa, prześladowań ani naruszania ludzkiej godności. Człowiek stający wobec takiego konfliktu musi samodzielnie ocenić, którym wartościom powinien pozostać wierny i jakie konsekwencje jest gotowy ponieść. Nie oznacza to jednak, że każde osobiste przekonanie automatycznie daje prawo do odrzucenia obowiązujących zasad. Niezbędne są również odpowiedzialność, rozwaga i szacunek dla innych ludzi. Najważniejszą zasadą powinno być dążenie do takiego porządku, w którym prawo ustanowione przez człowieka pozostaje zgodne z podstawowymi wartościami moralnymi, chroni słabszych i służy sprawiedliwości, a nie wyłącznie interesom sprawujących władzę.