Dwa kazania ojca Paneloux w powieści „Dżuma” Alberta Camusa pokazują przejście od pewnego osądzania cudzej winy do wiary wystawionej na próbę niewinnego cierpienia. Ksiądz nie porzuca przekonań religijnych, ale zmienia sposób mówienia o epidemii i własne miejsce wobec poszkodowanych. Przełom wiąże się z jego udziałem w pomocy oraz śmiercią Filipa Othona.
Pierwsze kazanie: kara i pewność
Podczas pierwszego wystąpienia jezuita przedstawia dżumę jako odpowiedź na grzechy i obojętność religijną mieszkańców. Sięga po obrazy biblijnych plag, kary oraz oddzielania tego, co wartościowe, od tego, co zasługuje na odrzucenie. Uważa, że nieszczęście może przywrócić ludzi Bogu. Użycie „wy” stawia kaznodzieję poza bezpośrednio osądzaną wspólnotą. Mówi on jak ktoś znający sens wydarzeń, podczas gdy słuchacze mają ten sens uznać. Nie zachęca do celowego zakażania, ale jego interpretacja pozwala przypisać zbiorowemu cierpieniu sprawiedliwą przyczynę.
Doświadczenie, które podważa wyjaśnienie
Paneloux przystępuje do pomocy sanitarnej jeszcze przed śmiercią syna sędziego. Nie można więc twierdzić, że dopiero agonia Filipa skłoniła go do jakiegokolwiek działania. Widok dziecka stanowi jednak szczególną próbę wcześniejszych sądów. Ksiądz modli się o jego ocalenie, ale chłopiec umiera po długim cierpieniu. Rieux odrzuca możliwość usprawiedliwienia takiego losu winą ofiary. Paneloux musi zetknąć religijną teorię z konkretnym przypadkiem, wobec którego nie potrafi zachować dawnego tonu. Próbuje wskazać miłość do tego, czego człowiek nie rozumie, zamiast udowodnić zasłużoną karę.
Drugie kazanie: wspólnota i radykalne zawierzenie
W drugim kazaniu mówi ciszej, ostrożniej i używa „my” zamiast „wy”. Obejmuje siebie wspólnym losem. Nie twierdzi, że dziecko zasłużyło na śmierć, ani nie obiecuje łatwej rekompensaty pozwalającej zapomnieć o jego bólu. Przyznaje, że istnieje cierpienie przekraczające ludzkie rozumienie. Nie prowadzi go to jednak do ateizmu. Zaostrza wybór: trzeba wierzyć całkowicie albo całkowicie zaprzeczyć. Wierzący ma pozostać przy cierpiących i czynić dobro, nawet kiedy nie rozpoznaje sensu wydarzeń. To postawa aktywna, choć połączona z niebezpiecznym wymaganiem przyjęcia niezrozumiałej woli Boga.
Zmiana polega więc na utracie dystansu i łatwej pewności, nie na odrzuceniu wiary. Późniejsza choroba księdza pokazuje konsekwencje jego radykalizmu. Początkowo odmawia wezwania lekarza, dopiero potem zgadza się na szpital. Umiera, a rozpoznanie pozostaje wątpliwe. Jego wiara staje się bardziej osobista i tragiczna, ponieważ żąda od niego samego tego, co wcześniej łatwiej było objaśniać innym.