Przejdź do treści
Lekcjapolskiego.pl

Dżuma – streszczenie

Autor utworu
Albert Camus
Autor opracowania
Tomasz Borowy
Ostatnia aktualizacja
Tagi
Dżuma

„Dżuma” Alberta Camusa to wydana w 1947 roku powieść o epidemii, która odcina algierski Oran od świata i poddaje mieszkańców próbie odpowiedzialności za innych. Doktor Bernard Rieux wraz z ochotnikami walczy z chorobą, podczas gdy zamknięci w mieście ludzie doświadczają rozłąki, strachu i śmierci bliskich. Relacja z zarazy stopniowo odsłania również osobiste losy jej uczestników.

Dżuma – streszczenie krótkie

Część I

W Oranie życie toczy się wokół pracy, handlu i codziennych przyzwyczajeń. W kwietniu doktor Bernard Rieux znajduje martwego szczura, a wkrótce podobne zwierzęta zaczynają masowo ginąć na ulicach. Jego chora żona wyjeżdża do sanatorium, zaś matka przybywa prowadzić mu dom. Urzędnik Joseph Grand ratuje sąsiada Cottarda, który próbował się powiesić i panicznie boi się policji. Dozorca Michel zapada na gwałtowną chorobę i umiera. Kolejne zachorowania skłaniają Rieux oraz starszego doktora Castela do rozpoznania dżumy. Administracja długo unika stanowczych działań, lecz rosnąca liczba ofiar wymusza oficjalne ogłoszenie epidemii i zamknięcie miasta.

Część II

Mieszkańcy zostają odcięci od bliskich, zwykłej korespondencji i możliwości wyjazdu. Paryski dziennikarz Raymond Rambert próbuje uzyskać pozwolenie na powrót do ukochanej, a po odmowach nawiązuje kontakt z przemytnikami. Ojciec Paneloux w pierwszym kazaniu przedstawia dżumę jako karę za grzechy. Jean Tarrou proponuje powołanie ochotniczych formacji sanitarnych. Rieux przyjmuje jego pomoc, a Grand zajmuje się dokumentacją i statystykami, po pracy nadal mozolnie poprawiając pierwsze zdanie swojej książki. Cottard korzysta z zarazy, ponieważ wstrzymuje ona grożące mu postępowanie i umożliwia zyski z nielegalnego handlu. Rambert dowiaduje się, że także żona doktora przebywa poza Oranem, i zgłasza się do pomocy do czasu planowanej ucieczki.

Część III

W sierpniu epidemia podporządkowuje sobie całe miasto. Dochodzi do prób ucieczek, podpaleń i grabieży, a władze zaostrzają nadzór. Narastająca liczba zgonów prowadzi do likwidacji dawnych ceremonii pogrzebowych, zbiorowych pochówków i przewożenia ciał tramwajami do krematorium. Uwięzieni mieszkańcy stopniowo tracą zdolność wyobrażania sobie przyszłości. Rozłąka i śmierć stają się codziennym doświadczeniem, któremu coraz trudniej przeciwstawiać żywe uczucia.

Część IV

Jesienią lekarze i ochotnicy pracują na granicy wyczerpania. Gdy Rambert może wreszcie uciec, dobrowolnie pozostaje w Oranie, nie chcąc szukać szczęścia kosztem zerwania solidarności z cierpiącymi. Nowe serum Castela nie ratuje Filipa, syna sędziego Othona. Rieux sprzeciwia się usprawiedliwianiu śmierci niewinnego dziecka, a Paneloux w drugim kazaniu przedstawia wiarę jako trudną zgodę na niezrozumiałą wolę Boga. Później sam choruje i umiera, lecz rozpoznanie jego choroby pozostaje niepewne. Othon po kwarantannie wraca do obozu jako ochotnik. Tarrou opowiada Rieux o swoim sprzeciwie wobec kary śmierci i wszelkiego usprawiedliwiania zabijania. Ich przyjaźń umacnia wspólna kąpiel w morzu. W okresie Bożego Narodzenia Grand zapada na dżumę i prosi o spalenie rękopisu, jednak niespodziewanie zdrowieje. Wracają żywe szczury, a statystyki zaczynają wskazywać odwrót zarazy.

Część V

W styczniu epidemia słabnie, choć wciąż zabija, między innymi Othona. Władze zapowiadają otwarcie bram, co przeraża Cottarda obawiającego się powrotu dawnego zagrożenia. Tarrou choruje i umiera mimo opieki doktora oraz jego matki. Następnego ranka Rieux otrzymuje wiadomość, że jego żona zmarła w sanatorium osiem dni wcześniej. W lutym miasto odzyskuje swobodę, a Rambert spotyka ukochaną. Cottard strzela do przechodniów i zostaje obezwładniony przez policję. Grand pisze do dawnej żony i wraca do pracy nad książką. Rieux ujawnia, że jest autorem kroniki. Postanawia zachować pamięć o ofiarach oraz ludziach niosących pomoc, zarazem ostrzegając, że bakcyl dżumy może kiedyś obudzić się ponownie.

Dżuma – streszczenie szczegółowe

Część I

Oran jest francuskim miastem na wybrzeżu Algierii, skupionym przede wszystkim na interesach, zarabianiu i ustalonych rozrywkach. Mieszkańcy pracują, spotykają się w kawiarniach i kochają w pośpiechu, rzadko wychodząc poza codzienne przyzwyczajenia. Narrator zapowiada opis niezwykłych wydarzeń, które zaburzą ten porządek. Przedstawia swoją relację jako kronikę opartą na osobistej obserwacji, cudzych świadectwach i dokumentach. Nie ujawnia jeszcze własnego nazwiska. W ten zwyczajny świat wkracza pozornie drobny, trudny do wyjaśnienia znak. 16 kwietnia doktor Bernard Rieux znajduje na podeście martwego szczura. Dozorca Michel uważa, że ktoś podrzucił zwierzę dla żartu, i stanowczo zaprzecza, by w kamienicy mogły występować szczury. Tego samego wieczoru Rieux widzi następnego gryzonia, który zatacza się i wyrzuca z pyska krew.

Doktor zajmuje się jednocześnie sprawami rodzinnymi. Jego żona od roku choruje i następnego dnia ma wyjechać do górskiego sanatorium. Ma około trzydziestu lat, jest osłabiona, lecz uśmiechem stara się uspokoić męża. Rieux zapewnia jej miejsce w wagonie sypialnym i opiekę pielęgniarki, choć koszt podróży obciąża ich budżet. Podczas pożegnania przeprasza za wcześniejsze zaniedbania. Oboje mają nadzieję, że po jej powrocie zaczną wspólne życie na nowo. Na dworcu kobieta płacze, ale ponownie usiłuje dodać mu otuchy. Do Oranu przyjeżdża matka lekarza, aby prowadzić jego gospodarstwo. Jej spokój i dyskretna obecność przynoszą mu ulgę. Tymczasem pojawiają się nowe wiadomości o szczurach, które wychodzą z piwnic i kanałów, ginąc w miejscach uczęszczanych przez ludzi.

Rieux spotyka paryskiego dziennikarza Raymonda Ramberta, badającego warunki życia i zdrowia ludności arabskiej. Zanim zgodzi się udzielić informacji, pyta, czy reporter będzie mógł napisać całą prawdę. Nie chce firmować relacji ograniczonej przez cudze oczekiwania. Poznaje również Jeana Tarrou, przybysza od kilku tygodni mieszkającego w hotelu. Tarrou sprawia wrażenie człowieka niezależnego, chętnie obserwuje miasto, lubi pływać i prowadzi notatnik. Zapisuje zachowania osób pozornie nieistotnych dla wielkich wydarzeń. Opisuje między innymi staruszka plującego na koty oraz surowego sędziego Othona z rodziną.

Przed śmiercią Michela Rieux otrzymuje również pilne wezwanie do Cottarda. Joseph Grand, ubogi urzędnik leczony wcześniej przez doktora bezpłatnie, ratuje sąsiada po próbie powieszenia. Cottard boi się zainteresowania policji i prosi o pozostawienie w spokoju. Lekarz udziela mu pomocy, nie traktując go jak przestępcy.

Martwych szczurów przybywa tak szybko, że służby muszą organizować ich zbieranie. Zwierzęta znajdują się w domach, na schodach i jezdniach. Gdy masowe padanie gryzoni zaczyna ustępować, mieszkańcy sądzą, że przykre zjawisko się skończyło. Wtedy dozorca Michel dostaje wysokiej gorączki. Cierpi z powodu silnego bólu, obrzęków i gwałtownie pogarszającego się samopoczucia. Rieux odwiedza go i podejmuje leczenie, ale stan chorego staje się coraz cięższy. Krótkotrwałe polepszenie budzi nadzieję, po czym następuje załamanie. 30 kwietnia Michel umiera podczas przewożenia do szpitala, w obecności żony i lekarza. Jego śmierć stanowi pierwszy wyraźny znak, że sprawa szczurów wiąże się z niebezpieczeństwem dla ludzi.

Po próbie samobójczej Cottard zmienia dotychczasowy, zamknięty sposób bycia. Szuka kontaktów, okazuje uprzejmość sklepikarzom, zostawia wysokie napiwki i zabiega o opinię człowieka przyzwoitego. Nerwowo reaguje jednak na uwagi o przestępstwach i karze. Grand dostrzega w jego zachowaniu coś niepokojącego, lecz sam jest pochłonięty trudnościami z wysławianiem się i tajemniczą pracą wykonywaną wieczorami. W czasie tych prywatnych kłopotów Rieux otrzymuje kolejne zgłoszenia choroby przypominającej tę, na którą zmarł dozorca.

Starszy doktor Castel rozpoznaje w objawach dżumę, znaną mu z wcześniejszych doświadczeń medycznych. Rieux rozważa skalę zagrożenia, przypomina sobie dawne epidemie i sprawdza, jakie środki można zastosować. Potrzebne są izolacja zakażonych, odpowiednie oddziały oraz serum. Doktor Richard, sekretarz syndykatu lekarskiego, zachowuje większą ostrożność w nazywaniu choroby i nie chce podejmować decyzji wykraczających poza swoje uprawnienia. Na zebraniu z prefektem spór dotyczy nie tylko rozpoznania, lecz także skutków oficjalnego ogłoszenia dżumy. Richard domaga się dalszych badań, a Castel wskazuje na niebezpieczeństwo odwlekania działań. Rieux przekonuje, że najważniejsze nie jest właściwe słowo, lecz zapobieżenie masowej śmierci. Ostatecznie uczestnicy zgadzają się postępować tak, jakby zaraza rzeczywiście wystąpiła. Administracja publikuje jednak uspokajające komunikaty i wprowadza środki niewystarczające wobec rozwoju choroby.

Grand od lat pracuje na tymczasowym stanowisku i nie potrafi upomnieć się o obiecany awans. Jego trudności językowe dotyczą zarówno spraw urzędowych, jak i osobistych. Chciałby napisać do kobiety, która go opuściła, oraz doprowadzić do doskonałości własny utwór. W odróżnieniu od niego Cottard coraz bardziej ożywia się na wieść o nadciągającym zamieszaniu. Tymczasem liczba chorych i zmarłych szybko wzrasta. Przygotowane miejsca w szpitalu zostają zajęte, a następne pomieszczenia trzeba przystosować do przyjmowania zakażonych. Sprowadzane serum nie zapewnia dostatecznego zabezpieczenia. Rieux naciska na zdecydowaną reakcję władz, ponieważ dotychczasowe zarządzenia nie zatrzymują epidemii. Wreszcie przychodzi depesza nakazująca ogłosić stan dżumy i zamknąć Oran.

Część II

Zamknięcie bram gwałtownie zmienia życie mieszkańców. Ludzie rozdzieleni przypadkiem tracą możliwość zwykłego spotkania i dowiadują się, że nie potrafią określić końca rozłąki. Linie telefoniczne są przeciążone, a później rozmowy ogranicza się do spraw wyjątkowych. Bliskość usiłują zastąpić krótkie telegramy, które szybko stają się powtarzaniem tych samych formuł. Dopuszcza się powrót do miasta, ale bez prawa ponownego wyjazdu. Z możliwości tej korzysta żona Castela, mimo że wcześniej jej małżeństwo nie uchodziło za szczególnie zgodne. Zwykłe wspomnienia ukochanych nabierają dotkliwej wyrazistości, a ludzie żałują dawnych zaniedbań. Stopniowo jednak tracą zdolność przeżywania wszystkich uczuć z jednakową siłą.

Rieux pracuje w szpitalu, przyjmuje pacjentów i odwiedza chorych w domach. Musi rozpoznawać zakażenia, nacinać obrzęki, zarządzać przewóz do izolacji i współpracować z osobami prowadzącymi statystyki. Coraz częściej zamiast ratować człowieka może jedynie ustalić, że choroba już go dosięgła. Rodziny nie zawsze godzą się oddać bliskiego, wiedząc, że zapewne nie zobaczą go ponownie. Lekarz bywa witany z niechęcią, a przy egzekwowaniu przepisów potrzebna staje się pomoc służb. Nie przestaje współczuć, lecz uczy się odsuwać emocje, aby móc wykonywać następną wizytę. W domu wspiera go matka. Sam otrzymuje skąpe wiadomości od chorej żony.

Rambert uważa, że zamknięcie nie powinno go obejmować, ponieważ nie jest mieszkańcem Oranu, a przyjechał jedynie wykonać pracę. Prosi Rieux o zaświadczenie potwierdzające, że jest zdrowy. Doktor wyjaśnia, iż nie potrafi zagwarantować, że reporter nie zakazi się przed opuszczeniem miasta. Nie może też ustanawiać osobnego prawa dla jednego człowieka. Rambert zarzuca mu kierowanie się abstrakcyjną zasadą zamiast konkretnym szczęściem. Następnie chodzi od urzędu do urzędu, przedstawia swoje racje i szuka osoby zdolnej udzielić wyjątku. Wielokrotnie słyszy obietnice sprawdzenia sprawy, lecz bez rezultatu. Nawet otrzymana ankieta okazuje się służyć administracyjnemu postępowaniu na wypadek choroby lub śmierci, nie wyjazdowi. Zniechęcony dziennikarz spędza czas w kawiarniach i okolicach dworca, wracając myślami do Paryża i pozostawionej tam ukochanej.

Pod koniec tygodnia wspólnych modlitw ojciec Paneloux wygłasza w katedrze kazanie. Ten uczony jezuita przedstawia epidemię jako następstwo ludzkich grzechów i osłabienia wiary. Odwołuje się do dawnych plag oraz obrazów religijnych, przekonując, że nieszczęście może zmusić ludzi do powrotu ku Bogu. Zwraca się do słuchaczy jak do tych, których spotkał zasłużony cios. Już na początku oświadcza:

Bracia moi, doścignęło was nieszczęście, bracia moi, zasłużyliście na nie

Nie zachęca do celowego wystawiania się na zakażenie, lecz domaga się nawrócenia i przyjęcia sensu zesłanej próby. Słowa te przynoszą niektórym wyjaśnienie, innym wzmagają lęk. Sędzia Othon uznaje argumentację za przekonującą. Rosną upały, przybywa ofiar, a zamknięte miasto poddaje się coraz bardziej narastającemu lękowi. Władze obawiają się rozruchów i wzmacniają ochronę bram.

Tarrou odwiedza Rieux z propozycją zorganizowania ochotniczych formacji sanitarnych. Administracja rozważa korzystanie z pracy więźniów, ale on nie chce przymusowo wysyłać bezbronnych ludzi na śmierć. Oferuje udział osób, które świadomie przyjmą niebezpieczeństwo. Lekarz ostrzega go, że szanse przeżycia mogą być niewielkie, jednak Tarrou nie rezygnuje. Rozmowa prowadzi również do pytania, dlaczego Rieux działa z takim poświęceniem. Doktor nie uznaje cierpienia za dobro i nie umie pogodzić się ze światem, w którym ludzie umierają. Nie wierzy, że jego zadaniem jest wyjaśnianie porządku świata. Chce leczyć, choć wie, że każde zwycięstwo nad śmiercią pozostaje czasowe. Powstają dobrowolne zespoły pomagające w walce z epidemią, a Tarrou zajmuje się ich organizacją. Ochotnicy prowadzą działania higieniczne, pomagają przy odosobnieniu chorych oraz przewożą zakażonych i zmarłych.

Do pracy zgłasza się Grand, który porządkuje dane i zostaje pomocnikiem w sprawach administracyjnych. Ponieważ ma obowiązki urzędowe, pomaga w godzinach, którymi rozporządza po pracy. Wieczorami nadal zajmuje się pisaniem. Wyznaje Rieux, że cała jego książka skupia się dotąd na pierwszym zdaniu o amazonce jadącej konno alejami Lasku Bulońskiego. Zastanawia się nad doborem przymiotników, rytmem i najdrobniejszymi różnicami znaczeń. Opowiada też o młodzieńczym małżeństwie z Jeanne. Ubóstwo, zmęczenie i brak umiejętności okazywania uczuć oddaliły ich od siebie, aż żona odeszła z innym mężczyzną. Grand chciałby do niej napisać bez pretensji, lecz i w tej sprawie powstrzymuje go niemożność znalezienia właściwego wyrazu.

Inaczej zachowuje się Cottard. Dżuma poprawia jego samopoczucie, ponieważ wszyscy zaczynają żyć w strachu podobnym do jego dawnego lęku. Zawieszone zostaje zwyczajne działanie instytucji zajmujących się jego sprawą. Cottard przyznaje, że groziło mu aresztowanie za wcześniejszy czyn, którego szczegółów nie ujawnia. Epidemia umożliwia mu zarabianie na niedoborach i nielegalnym obrocie towarami. Nie ma ochoty wyjeżdżać, ale pomaga Rambertowi znaleźć ludzi organizujących przemyt. Kolejni pośrednicy prowadzą dziennikarza do Gonzalesa, znawcy piłki nożnej, a potem do młodych strażników, Marcela i Louisa. Rambert uzgadnia wynagrodzenie i sposób opuszczenia miasta. Plan okazuje się jednak zależny od służby przy bramach, sytuacji na ulicach i szczęśliwego spotkania wszystkich uczestników. Każde opóźnienie zwiększa jego zniecierpliwienie.

Pierwsze przygotowania do ucieczki nie przynoszą skutku. Umówione osoby nie przychodzą, zmieniają się warunki służby, niektóre dzielnice zostają odcięte. Brak stałych adresów kontaktowych zmusza Ramberta do ponownego odszukiwania pośredników. Gdy rozmawia z Rieux i Tarrou, podkreśla, że nie chce umierać dla idei. Walczył wcześniej w Hiszpanii po stronie pokonanych, dlatego jego sprzeciw nie wynika z nieznajomości ryzyka. Uważa miłość do konkretnej kobiety za ważniejszą niż wzniosłe hasła. Rieux odpowiada, że walka z dżumą nie wymaga od niego kultu bohaterstwa. Rozumie ją przede wszystkim jako uczciwe wykonywanie zawodu. Tarrou ujawnia wówczas, że także żona lekarza pozostaje poza zamkniętym miastem. Rambert dostrzega osobisty koszt pracy doktora. Następnego dnia telefonicznie zgłasza gotowość pomagania zespołom sanitarnym do czasu, aż zdoła wyjechać.

Część III

W połowie sierpnia nie ma już w Oranie życia, którego zaraza nie podporządkowałaby swoim wymaganiom. Upał i wiatr potęgują wrażenie osaczenia. Zdarzają się napaści na bramy i próby wydostania się siłą. Ludzie podpalają domy w przekonaniu, że ogień usunie z nich zakażenie, a powstający zamęt wykorzystują rabusie. Administracja wprowadza surowe ograniczenia, godzinę policyjną i nadzwyczajne środki porządkowe. Kary mają powstrzymywać rozprzężenie, ale w mieście przyzwyczajonym do nieustannej śmierci tracą dawną siłę odstraszania. Epidemia szczególnie łatwo szerzy się w dużych skupiskach. Zakonnicy i żołnierze mogą zostać rozlokowani w mniejszych grupach, natomiast więzienie nie pozwala na podobne rozwiązanie. Dżuma jednakowo zagraża strażnikom i osadzonym.

Coraz większa liczba ciał wymusza zmianę sposobu grzebania zmarłych. Najpierw przyspiesza się ceremonie i ogranicza udział krewnych, później zaczyna brakować miejsc oraz odpowiedniego wyposażenia. Trumny służą wielokrotnie do przewozu, a zwłoki trafiają do wspólnych dołów. Gdy i te środki nie wystarczają, uruchamia się masową kremację. Z wycofanych tramwajów usuwa się siedzenia i przystosowuje je do nocnego transportu nadmorską trasą. Mieszkańcy rzucają na przejeżdżające wagony kwiaty. Dym z pieca staje się kolejnym znakiem obecności zarazy i trzeba zmieniać sposób jego odprowadzania. Do niebezpiecznej pracy zgłaszają się ludzie potrzebujący zarobku, którym nędza nie pozwala zachować bezpiecznego dystansu. Rodziny tracą możliwość indywidualnego pożegnania najbliższych.

Zbiorowemu nieszczęściu towarzyszy przemiana uczuć. Początkowo mieszkańcy dokładnie pamiętali nieobecnych i układali plany spotkań. Teraz pamięć słabnie, a przyszłość wydaje się zbyt odległa, żeby o niej myśleć. Ludzie wykonują powtarzalne czynności i przyzwyczajają się do wiadomości o śmierci. Wyczerpanie zmniejsza zdolność buntu, nie przynosząc rzeczywistego pogodzenia z losem. Kawiarnie, kina i tramwaje wciąż gromadzą tłumy, lecz codzienne kontakty coraz rzadziej dają poczucie więzi. Zakochani nie przestają kochać, tylko tracą siły, by bez końca przeżywać tęsknotę tak samo intensywnie. Zamknięte miasto staje się wspólną poczekalnią bez wyraźnego terminu opuszczenia.

Część IV

We wrześniu i październiku lekarze oraz ochotnicy są coraz bardziej wyczerpani. Pracują, śpią za krótko i nie potrafią już z jednakową uwagą śledzić ogólnego przebiegu epidemii. W zmęczeniu zdarzają im się zaniedbania środków ostrożności. Rieux otrzymuje uspokajające depesze od żony, ale wiadomości od lekarza sanatorium świadczą o pogorszeniu jej stanu. Po raz pierwszy szerzej zwierza się Grandowi, który rozumie ciężar utraconej bliskości. Castel przygotowuje serum dostosowane do miejscowej postaci choroby i pracuje aż do skrajnego wyczerpania. Paneloux uczestniczy już w pomocy sanitarnej i nie ogranicza się do przemawiania. Tarrou musi opuścić hotel przeznaczony na kwarantannę, dlatego zamieszkuje u doktora i jego matki.

Cottard pozostaje ożywiony i zainteresowany kontaktami. Nie dręczy go już poczucie wyjątkowości własnego zagrożenia, skoro całe miasto żyje z myślą o możliwej katastrofie. Tarrou obserwuje go uważnie i próbuje zrozumieć, jak samotność oraz strach wiążą go z epidemią. Wspólnie idą do opery na przedstawienie „Orfeusza i Eurydyki”, grane wielokrotnie przez zatrzymany w Oranie zespół. Elegancka publiczność przez pewien czas zachowuje pozory dawnego życia. Podczas spektaklu wykonawca roli Orfeusza słabnie, a następnie pada na scenę. Widzowie początkowo mają trudność z odróżnieniem gry od rzeczywistego nieszczęścia, później rzucają się do ucieczki. Sala pustoszeje w panice. Także miejsce rozrywki nie pozwala już zapomnieć o chorobie.

Rambert nadal przygotowuje wyjazd, równocześnie pomagając zespołom. Zamieszkuje u Marcela i Louisa oraz ich matki, aby być gotowym do skorzystania z dogodnego momentu. W końcu pojawia się rzeczywista możliwość opuszczenia miasta. Reporter ma przejść przez bramę podczas służby wtajemniczonych strażników. Gdy jednak termin staje się bliski i pewny, Rambert idzie do Rieux. Oświadcza, że nie wyjedzie, ponieważ po tym, co zobaczył i przeżył, nie umiałby być szczęśliwy osobno. Nie czuje się już obcym wobec losu Oranu. Doktor nie chce przedstawiać wyboru osobistej miłości jako powodu do wstydu i przyznaje, że również sam jest rozdarty. Rambert podjął jednak decyzję wcześniej i zawiadomił już ludzi organizujących ucieczkę. Pozostaje z własnej woli i przyjmuje dalsze obowiązki w walce z epidemią.

Pod koniec października można wypróbować serum Castela. W tym czasie zapada na dżumę Filip, syn sędziego Othona. Ojciec zgadza się na przewidziane środki i prosi Rieux o ratunek dla dziecka. Rodzina zostaje rozdzielona między miejsca kwarantanny, a chłopiec trafia do pomocniczego szpitala urządzonego w szkolnej sali. Rieux ocenia jego stan jako bardzo ciężki i decyduje się zastosować nowy preparat. Nad ranem przy łóżku czuwają lekarze, Tarrou, Paneloux, Grand oraz Rambert. Dziecko długo zmaga się z bólem, krzyczy i bezskutecznie próbuje znaleźć pozycję przynoszącą ulgę. Paneloux modli się o jego uratowanie. Zastosowane serum przedłuża walkę, lecz Filip umiera. Żaden z obecnych nie może zaprzeczyć ogromowi jego cierpienia.

Rieux wychodzi wstrząśnięty i wybucha gniewem, zwracając Paneloux uwagę, że zmarły chłopiec był niewinny. Ksiądz również jest przejęty tym, czego był świadkiem. W rozmowie na zewnątrz proponuje przyjęcie i kochanie tego, czego człowiek nie potrafi zrozumieć. Doktor nie zgadza się zaakceptować porządku, w którym torturuje się dzieci. Nie interesuje go abstrakcyjne zbawienie kosztem zgody na taki ból. Chce zdrowia chorych. Jednocześnie przeprasza za gwałtowność, która wynika z bezsilności i zmęczenia, a nie z przekonania, że sam kapłan sprowadził nieszczęście. Obaj uznają, że mimo różnic w wierze działają wspólnie przeciw śmierci. Rozmowa nie rozwiązuje ich sporu, ale nie przekreśla współpracy. Paneloux nie wraca już do dawnej pewności kaznodziei, który objaśniał cudzą karę z dystansu.

Podczas drugiego kazania w kościele jest mniej wiernych. Obok wiary szerzą się przepowiednie, amulety i poszukiwanie obietnic szybkiego końca zarazy. Paneloux mówi ciszej i ostrożniej, a zamiast zwracać się do winnych przez „wy”, używa wspólnotowego „my”. Nie uznaje śmierci dziecka za prostą odpłatę za przewinienia. Nie próbuje także łatwo pocieszać obietnicą, że przyszłe szczęście wyjaśni każdy doznany ból. Uważa jednak, że chrześcijanin stojący wobec niezrozumiałego cierpienia musi przyjąć wiarę całkowicie albo ją odrzucić. Formułuje tę alternatywę słowami:

Bracia moi, chwila nadeszła. Trzeba we wszystko uwierzyć albo wszystkiemu zaprzeczyć.

Wzywa do pozostania przy cierpiących i czynienia dobra mimo ciemności. Nie zachęca do porzucenia społecznych zasad ostrożności, lecz radykalnie pojmuje rezygnację z szukania ratunku wyłącznie dla siebie. Starszy duchowny dostrzega w kazaniu niepokój i ryzykowną śmiałość. Tarrou tłumaczy Rieux, że Paneloux nie chce utracić wiary, nawet jeśli wymagałoby to przyjęcia cierpienia na siebie. Wkrótce po przeprowadzce do starszej, pobożnej gospodyni jezuita zaczyna gorączkować. Kilkakrotnie odmawia wezwania lekarza, powołując się na swoje zasady. Kiedy choroba postępuje, zgadza się na przewiezienie do szpitala, zgodnie z przepisami. Rieux nie stwierdza jednak typowego zespołu objawów, który pozwoliłby na pewne rozpoznanie. Ksiądz poddaje się zabiegom, trzymając krucyfiks, i umiera. Na jego karcie zapisuje się: „Wypadek wątpliwy”.

W listopadzie wykres zgonów przestaje nieustannie rosnąć. Richard uważa stabilizację za obiecujący znak i przypisuje ją nowemu serum, które istotnie pomogło niektórym chorym. Castel przestrzega jednak przed przedwczesną pewnością. Kiedy władze zamierzają wykorzystać opinię lekarzy do uspokojenia mieszkańców, sam Richard umiera na dżumę. Choroba coraz częściej przybiera postać płucną. Warunki materialne również się pogarszają. Brakuje podstawowych produktów, spekulanci podnoszą ceny, a zamożni zachowują możliwości niedostępne ubogim. W mieście pojawiają się protesty, choć gazety nadal chwalą spokój ludności. Na stadionie urządza się obóz kwarantanny. Tarrou i Rambert odwiedzają go w towarzystwie Gonzalesa, który ma pomagać w nadzorze. Dawne miejsce zawodów jest teraz przestrzenią namiotów, bezczynności, oczekiwania i rozkazów ogłaszanych przez megafony.

W obozie mężczyźni spotykają Othona. Sędzia zachował ubiór i sztywny sposób bycia, lecz wygląda na wyczerpanego. Dziękuje za starania doktora i pyta, czy Filip bardzo cierpiał. Tarrou po raz pierwszy słyszy, jak wymawia imię syna, i rozpoznaje w nim zmianę. Aby go pocieszyć, zaprzecza cierpieniu chłopca. Później okazuje się, że przez pomyłkę administracyjną Othon pozostaje w odosobnieniu dłużej, niż powinien. Protest jego żony nie przynosi skutku, dlatego sędzia zwraca się do Rieux. Doktor poleca sprawę Rambertowi i doprowadza do zwolnienia. Spodziewa się, że Othon wróci do obowiązków albo odpocznie. Ten chce jednak ponownie udać się do obozu jako ochotnik. Pragnie mieć zajęcie i czuć się bliżej zmarłego dziecka. Rieux pomaga mu urzeczywistnić zamiar.

Pod koniec listopada Tarrou i Rieux odwiedzają starego astmatyka, a potem wychodzą na taras jego domu. W spokoju wieczoru Tarrou proponuje rozmowę przyjaciół i opowiada o przeszłości. Dorastał w dostatnim domu, jako syn zastępcy prokuratora generalnego. Ojciec był dla niego serdeczny, lubił rozkłady jazdy i imponował niezwykłą pamięcią połączeń kolejowych. Kiedy jednak siedemnastoletni Jean zobaczył go w sądzie, usłyszał, jak domaga się śmierci oskarżonego. Przerażony człowiek na ławie stał się dla chłopca kimś bliższym niż przekonująca mowa oskarżyciela. Tarrou zrozumiał, że spokojne życie rodzinne może współistnieć z udziałem w zabijaniu. Po pewnym czasie opuścił dom, utrzymywał się z różnych prac i zaangażował w walkę polityczną przeciw porządkowi opartemu na karze śmierci. Sądził, że dzięki temu stanie po stronie przeciwników morderstwa.

Wspominając dalsze doświadczenia, Tarrou przyznaje, że ludzie z jego otoczenia także usprawiedliwiali śmierć w imię lepszej przyszłości. Początkowo przyjmował ten sposób rozumowania. Widok egzekucji na Węgrzech uświadomił mu jednak rzeczywisty sens zgody na zabijanie. Zrozumiał własną pośrednią odpowiedzialność za ofiary przekonań, które popierał. Od tej pory odrzuca każdą rację mającą usprawiedliwiać odebranie życia i próbuje stawać po stronie skrzywdzonych. Tak rozumiana dżuma istniała dla niego jeszcze przed przyjazdem do Oranu. Pragnie spokoju oraz takiej dobroci, która nie potrzebuje sankcji religijnej. Rieux jest mniej zainteresowany ideałem świętości niż prostym ludzkim obowiązkiem. Po rozmowie przyjaciele idą nad morze, korzystając z przepustek. Wspólne pływanie pozwala im przez chwilę odzyskać swobodę i szczęście. Potem wracają do obowiązków, wiedząc, że zaraza nie przestała istnieć.

W grudniu miasto nadal żyje bez pewności jutra. Rambertowi udaje się nawiązać potajemną korespondencję z ukochaną i proponuje tę samą drogę Rieux. Doktor pisze do żony, ale nie otrzymuje odpowiedzi. Zbliżające się Boże Narodzenie jeszcze mocniej odsłania samotność i niedostatek. Grand nie przychodzi na umówione spotkanie. Przyjaciele zaczynają go szukać, a Rieux znajduje go przed wystawą z zabawkami. Urzędnik płacze, wspominając czas zaręczyn i szczęście Jeanne. Chciałby napisać do niej list, który uwolni ją od wyrzutów sumienia. Okazuje się, że ma wysoką gorączkę, i wkrótce upada na ulicy. Rieux odwozi go do mieszkania. Płuca są już zajęte chorobą, a lekarz wraz z Tarrou podejmują opiekę, nie widząc wielkich szans na uratowanie przyjaciela.

Ciężko chory Grand prosi o przyniesienie rękopisu. Rieux odkrywa, że około pięćdziesięciu stron zawiera kolejne wersje jednego zdania oraz objaśnienia do tych poprawek. Na końcu znajduje również początek listu do Jeanne. Urzędnik chce usłyszeć ostatnią wersję, lecz niemal od razu znów dostrzega jej niedoskonałość. W rozpaczy nakazuje spalić kartki. Lekarz spełnia prośbę i podaje serum, przekonany, że chory może nie przetrwać nocy. Nazajutrz gorączka niespodziewanie znika i Grand odzyskuje siły. Od razu oświadcza, że spróbuje napisać wszystko ponownie. Podobne zaskakujące polepszenie występuje u młodej pacjentki oraz kilku innych chorych. Stary astmatyk oznajmia, że widział znów żywe szczury. Rieux czeka na oficjalne liczby, które potwierdzają spadek zachorowań i zgonów.

Część V

W styczniu dżuma coraz wyraźniej ustępuje. Dotychczasowa strategia leczenia nie zmieniła się w sposób pozwalający przypisać jej nagły przełom. Serum i inne środki zaczynają jednak przynosić znacznie lepsze rezultaty. Choroba nadal zabija niektórych ludzi, których wyzdrowienia oczekiwano. Wśród ostatnich ofiar jest sędzia Othon zabrany z obozu. Mieszkańcy reagują na dobre wiadomości niejednakowo. Jedni boją się ponownego rozczarowania, inni gorączkowo planują przyszłość. Pojawiają się nawet kolejne próby ucieczki, ponieważ perspektywa szczęścia wzmaga lęk przed śmiercią tuż przed końcem nieszczęścia. Spadają ceny, odnawiają się wspólnoty rozproszone przez epidemię, na ulicach powracają uśmiechy. Ludzie nie odzyskują jeszcze swobody, lecz zaczynają wierzyć, że może być bliska.

25 stycznia prefektura ogłasza zahamowanie epidemii. Zapowiada otwarcie bram po dwóch tygodniach, o ile nie pojawi się nowy powód do przedłużenia zamknięcia. Niektóre środki ostrożności mają obowiązywać dłużej. Wieczorem zostaje przywrócone dawne oświetlenie i na ulice wychodzą radosne tłumy. W wielu domach trwa jednak żałoba albo oczekiwanie na wiadomości o walczących ze śmiercią. Wspólne wyzwolenie nie oznacza dla wszystkich jednakowego końca cierpienia. Tarrou i Rieux przemierzają zarówno hałaśliwe bulwary, jak i ciche ulice z zamkniętymi okiennicami. Widzą kota, którego pojawienie się przypomina życie sprzed zarazy. Później Tarrou bezskutecznie próbuje odnaleźć dawnego obserwowanego staruszka. W coraz bardziej osobistych zapiskach Tarrou porównuje dobroć pani Rieux do postawy własnej zmarłej matki.

Cottard coraz gorzej znosi myśl o końcu epidemii. Wielokrotnie wypytuje Rieux o możliwość nawrotu, a niepewność lekarza przynosi mu ulgę. Popada to w nadmierną towarzyskość, to w samotne ukrywanie się. Obawia się, że po otwarciu bram ludzie go porzucą i powrócą instytucje zajmujące się jego dawną sprawą. W rozmowie z Tarrou rozważa, czy miasto mogłoby zacząć życie od początku, bez rozliczania przeszłości. Zbliżając się do domu, dostrzega dwóch mężczyzn przypominających funkcjonariuszy. Gdy pytają o jego nazwisko, rzuca się do ucieczki. Tarrou nie uzyskuje od przybyłych dokładnego wyjaśnienia, poza ogólnym stwierdzeniem, że chodzi o informacje. Zapisuje tę scenę w notatniku i zastanawia się nad własnym zmęczeniem oraz gotowością do dalszych prób. W tym miejscu jego zapiski się kończą.

Kilka dni przed otwarciem bram Rieux zastaje Tarrou chorego. Mężczyzna ma gorączkę, pragnienie i ból głowy. Objawy nie pozwalają początkowo na zupełną pewność, ale doktor podejrzewa początek dżumy. Matka proponuje, by zostawili go w domu i wspólnie pielęgnowali. Rieux przypomina o ryzyku, ponieważ wcześniejsze szczepienie nie daje całkowitej ochrony. Kobieta mimo to nalega. Tarrou otrzymuje serum i prosi przyjaciela, aby zawsze mówił mu prawdę o jego stanie. Nie chce umierać i zamierza walczyć, lecz chciałby zachować godność również w razie przegranej. Doktor odpowiada mu:

Trzeba żyć, żeby być świętym. Niech pan walczy.

Choroba rozwija się gwałtownie, łącząc objawy dotyczące gruczołów i płuc. Rieux oraz jego matka czuwają przez noc, podają napoje, wykonują niezbędne czynności i próbują dodawać choremu otuchy. Tarrou znosi cierpienie bez skarg, od czasu do czasu odpowiadając spojrzeniem albo trudnym uśmiechem. Krótka poranna ulga nie przynosi trwałego polepszenia. W południe wraca wysoka gorączka i pojawia się krwawy kaszel. Tarrou umiera, zanim miasto odzyskuje wolność. Po jego odejściu Rieux siedzi z matką w ciszy i doświadcza bezsilności, której nie usuwa bliskie zwycięstwo nad epidemią.

Następnego ranka matka przynosi Rieux telegram. Wiadomość dotyczy jego żony: zmarła w sanatorium osiem dni wcześniej. Doktor przyjmuje tę informację spokojnie, ale nie bez bólu. Od dawna obawiał się tego zakończenia i nie czuje zaskoczenia, tylko dalszy ciąg znanego już cierpienia. Wkrótce potem, o świcie lutowego dnia, zostają otwarte bramy Oranu. Pociągi i statki znów umożliwiają spotkania, a miasto organizuje uroczystości. Rambert czeka na przyjazd ukochanej. Boi się, że przeżycia zmieniły jego zdolność do szczęścia. Gdy kobieta rzuca mu się w ramiona, płacze, nie rozstrzygając, ile w tych łzach radości, a ile długiego cierpienia. Ludzie wracają do bliskości, podczas gdy ci, którzy stracili najbliższych, pozostają ze swoją nieodwracalną rozłąką.

Rieux nadal chodzi do pacjentów. Ujawnia wreszcie, że to on jest autorem relacji. Wyjaśnia, iż starał się pisać o tym, co widział, poznawał ze zwierzeń albo znajdował w dokumentach. O własnym bólu mówił oszczędnie, pragnąc dać wyraz doświadczeniu wspólnemu mieszkańcom. W drodze do domu Granda i Cottarda natrafia na policyjną blokadę. Z okna padają strzały do przechodniów. Grand rozpoznaje mieszkanie sąsiada. Cottard rani ludzi i policjanta, a następnie zabija psa, który pojawił się na jezdni. Funkcjonariusze sprowadzają broń oraz sprzęt, osłaniają akcję ogniem i wdzierają się do budynku. Wyprowadzają krzyczącego Cottarda. Jeden z policjantów bije go i kopie, co pozostaje dla doktora kolejnym przykrym obrazem przemocy.

Grand oznajmia Rieux, że napisał już do Jeanne i jest z tego zadowolony. Powrócił też do pierwszego zdania powieści, usuwając z niego przymiotniki. Doktor idzie następnie do starego astmatyka, który nadal liczy groch i komentuje zachowanie innych. Pacjent dowiaduje się o śmierci Tarrou, a zarazem kpi z możliwych orderów, pomników i przemówień po zarazie. Rieux wchodzi na taras, skąd słyszy radość miasta i widzi sztuczne ognie. Postanawia utrwalić krzywdę ofiar oraz wysiłek ludzi, którzy nie godzili się na cierpienie. Bakcyl potrafi pozostawać długo w uśpieniu i w przyszłości ponownie zagrozić ludziom. Zakończenie łączy więc odzyskaną radość z obowiązkiem pamięci i czujności wobec powracającego niebezpieczeństwa.