Przejdź do treści
Lekcjapolskiego.pl

Dżuma jako powieść o złu – motyw zła w powieści

Autor utworu
Albert Camus
Autor opracowania
Tomasz Borowy
Ostatnia aktualizacja
Tagi
Dżuma

„Dżuma” Alberta Camusa przedstawia zło jako zagrożenie, które dotyka niewinnych i wystawia ludzkie postawy na próbę. Obok choroby przynoszącej ból oraz śmierć powieść ukazuje przyzwolenie na przemoc, egoizm i obojętność. Bohaterowie nie potrafią usunąć całego nieszczęścia, ale odpowiadają za sposób reagowania na nie.

Cierpienie bez sprawiedliwego podziału

Epidemia nie wybiera ofiar według ich zasług. Umiera Filip Othon, choć jako dziecko nie może ponosić winy tłumaczącej jego agonię. Ginie również Tarrou, który organizował pomoc i świadomie narażał się dla innych. Rieux sprzeciwia się usprawiedliwianiu takiego bólu religijną lub moralną koniecznością. Niewinne cierpienie podważa przekonanie, że każde nieszczęście jest zasłużone. Paneloux przechodzi od pewności kary do dramatycznego zawierzenia temu, czego nie rozumie. Powieść nie daje prostego wyjaśnienia pochodzenia zła, ale pokazuje, że próba nadania mu sensu może osłabić współczucie.

Udział człowieka w złu

Tarrou odkrywa moralną dżumę jeszcze przed epidemią. Słyszy, jak jego życzliwy w domu ojciec żąda śmierci oskarżonego. Później sam popiera działania polityczne, które usprawiedliwiają zabijanie wizją lepszego świata. Widok egzekucji zmusza go do uznania własnej pośredniej odpowiedzialności. Zło nie ogranicza się do świadomego okrucieństwa. Może działać przez przyjęcie wygodnej racji, posłuszne wykonanie zadania albo odsunięcie od siebie widoku ofiar. Dlatego Tarrou nie uważa nikogo, również siebie, za automatycznie wolnego od moralnej zarazy.

Cottard ujawnia odmianę zła związaną z prywatną korzyścią. Epidemia daje mu bezpieczeństwo przed dawnym postępowaniem i umożliwia zarobek. Nie wywołuje choroby, ale chce, żeby trwała, chociaż zna cierpienie pozostałych mieszkańców. Podobne podporządkowanie innych własnemu interesowi widać w spekulacji dobrami koniecznymi do życia. Równie niebezpieczne bywa przyzwyczajenie do śmierci, gdy kolejne zgony przestają wywoływać reakcję. W takim świecie krzywda może narastać bez ciągłych rozkazów i bez otwartej nienawiści. Przemoc policjanta wobec obezwładnionego Cottarda przypomina ponadto, że usunięcie jednego zagrożenia nie czyni każdego działania zwycięzców dobrym.

Sprzeciw jako codzienne zadanie

Rieux, Tarrou i Grand przeciwstawiają złu pracę, solidarność i uważność na konkretnego człowieka. Nie otrzymują gwarancji, że ocalą siebie lub najbliższych. Pomoc zachowuje jednak wartość, ponieważ zmniejsza cierpienie, zamiast je usprawiedliwiać. Dobro wymaga ponawianego wysiłku, a nie jednorazowego ogłoszenia własnej niewinności. Końcowe ostrzeżenie o przetrwaniu bakcyla oznacza, że niebezpieczeństwo może powrócić także po zbiorowym święcie. Kronika doktora ma podtrzymywać pamięć i zdolność rozpoznawania krzywdy. Powieść pozostawia nadzieję opartą na ludzkim działaniu, nie na pewności, że świat został już trwale naprawiony.