Mikołaj Sęp Szarzyński

Mikołaj Sęp Szarzyński – biografia

Klasycy literatury tworzą zazwyczaj przez wiele lat, czas ich aktywności twórczej można poddawać periodyzacji, a w pisarskim dorobku odkrywać rozkwit możliwości, ich dynamikę, zmienność, dojrzewanie, niekiedy – z czasem – uwiąd talentu.

Inaczej rzecz ma się z Mikołajem Sępem Szarzyńskim, najwybitniejszym, obok Jana Kochanowskiego, przedstawicielem naszego renesansu. Autor Sonetów żył krótko, pozostawił po sobie niewielką objętościowo spuściznę, a w swoich utworach operował tym samym, silnie ukonturowanym zespołem motywów, przedstawiając je jednak w rozmaitych ujęciach.

W przypadku tego artysty mamy do czynienia z niezwykłą manifestacją talentu poetyckiego i nową na gruncie polskim rewolucyjną formą pisania, które jako całość tworzą wyładowanie ideowe wielkiej miary. Sęp obrał taką drogę twórczą zapewne dlatego, że poezja nie była dla niego celem samym w sobie, lecz ścieżką wiodącą do odkrycia prawdy o życiu i próbą odnalezienia Boga. Stąd jego twórczość jest zdumiewająco skondensowana i można o niej mówić, mając wszystkie te teksty niemalże w zasięgu wzroku.

Mikołaj Sęp Szarzyński - biografia

Mikołaj Sęp Szarzyński jest najbardziej zagadkowym twórcą polskiego renesansu. Perspektywę jego biografii wypełnia raczej szereg domysłów i przypuszczeń niż faktów[1]. Poeta ten urodził się w dość dobrze sytuowanej rodzinie szlacheckiej około roku 1550. Szarzyńscy pochodzili z Mazowsza, ich rodzinnym gniazdem było Szarzyno, jednak osiedlili się w Zimnejwodzie, na Kresach. Ojciec Mikołaja, Joachim, właściciel zimnowodzkiej włości miał jeszcze dwóch synów: Jakuba, pośmiertnego wydawcę poety i Wita, który wstąpił do zakonu. Mikołaj był najstarszy z rodzeństwa i w związku z tym niewątpliwie zobowiązany do asystowania ojcu, komornikowi ziemskiemu, a później podstolemu lwowskiemu w częstych wśród ówczesnej szlachty finansowych machinacjach, które niejednokrotnie znajdowały swój finał w sądzie[2]. Obserwacja chciwości ludzi ze środowiska, z którego się wywodził, w połączeniu z konwersją (konwersja to zmiana wyznania w obrębie wyznań chrześcijańskich) mogła stanowić jeden z głównych czynników warunkujących późniejszą postawę religijną poety. Nic natomiast nie wiadomo na temat matki Szarzyńskiego.

Sęp pobierał pierwsze nauki w elementarnej szkole we Lwowie, potem być może kontynuował je w tamtejszej Akademii[3]. Na pewno studiował na uniwersytetach w Wittenberdze i w Lipsku.

W pierwszym z wymienionych miast rozpoczął naukę w roku 1565, jednak trwało to zaledwie kilka miesięcy – już jesienią tego samego roku znalazł się  we wszechnicy lipskiej. Krótkie, około trzyletnie studia musiały być jednak intensywne, bowiem utwory Sępa świadczą o jego ogromnej erudycji klasycznej i orientacji w ówczesnych prądach kulturalnych, których nie miałby okazji poznać w kraju.

Historycy literatury uzasadniają taki wybór ośrodków edukacyjnych sympatiami proreformatorskimi, a ściślej niemal dowiedzionym na tej drodze protestantyzmem poety[4]. Tak więc Szarzyński w młodości najprawdopodobniej był protestantem. Wypada jednak zaznaczyć, że nie ma na to niezbitych dowodów – wnioskujemy o tym z poezji Szarzyńskiego i analogii do ówczesnych konwersji. Jeśli fakt ten istotnie miał miejsce w jego życiu, należy zwrócić uwagę na to, iż z religią tą musiał być związany jego ojciec, gdyż to on decydował o losach nastoletniego syna. Niewykluczone, że w ten sposób Joachim Sęp, wcześniejszy katolik, chciał zyskać uznanie możnej rodziny Starzechowskich – przyszłych mecenasów syna. W sferze domniemań znajduje się także pobyt Szarzyńskiego we Włoszech i Szwajcarii[5]. Pewne jest natomiast, że Sęp wrócił do kraju wraz z początkiem roku 1568[6].  W 1580 roku przeniósł się z Zimnejwody w przemyskie, do Wolicy. Tam zmarł w połowie roku 1581. Przedwcześnie, bo w wieku około trzydziestu lat. Niedługo po jego śmierci stary już Joachim Szarzyński wstąpił do zakonu[7]. Okoliczność to co najmniej zdumiewająca: ojciec Mikołaja, zawadiaka, który przez całe życie zabiegał o rozmaite dobra i tytuły, w końcu sam z nich zrezygnował i… osiadł w klasztorze! Zamieszkał zapewne przy krakowskich dominikanach, u których jego syn Wit był bakałarzem i kaznodzieją[8]. Mikołaj Sęp Szarzyński, wedle ustaleń biografów, został pochowany w Przemyślu[9].

Jedyne informacje na temat tego, jakim człowiekiem był autor Rytmów, pochodzą od spowiednika i przyjaciela poety, dominikanina Antonina z Przemyśla. Z jego wspomnień wynika, że Szarzyńskiego cechowała niezwykle rzadko spotykana wśród szlachty pokora i obojętność wobec wartości doczesnych („dziwnie wedle stanu swego pokorny”[10]), był wszechstronnie utalentowany, a przy tym gorliwie służył Maryi („wielki Panny Maryjej służka, i gorący miłośnik, a miał do tego od Pana Boga niedosiężony dowcip, żaden by go był w tym niecelował”[11]).

Na podstawie tego, komu i w jakich okolicznościach Sęp poświęcał swe drobne utwory, jak epitafia czy epigramaty, można wnioskować, wśród jakich ludzi obracał się przyszły poeta. Byli to wspomniani już Starzechowscy, ale także inni magnaci: Tarłowie i Kostkowie.

Autor Rytmów związał się z dworem tych ostatnich, słynącym z katolickiej pobożności, pod koniec swojego krótkiego życia. Prawdopodobnie dla zacieśnienia kontaktów z tą rodziną przeniósł się w okolice Przemyśla[12]. Okoliczność, że na niedługo przed śmiercią kupił Wolicę, dowodzi, iż musiał mieć jakieś życiowe plany i nagły zgon był dla niego zaskoczeniem[13]. Jednak z tą informacją kłócą się wzmianki na temat śmierci Szarzyńskiego, które przytacza Antonin. Pisze on: „Niech z Panem Bogiem króluje, kiedy sie sam tego naparł”[14]. Kto może „napierać sie”, a więc uparcie dopominać się o śmierć? Nie może tu przecież chodzić o samobójstwo, bo dominikanin z pewnością nie wyraziłby aprobaty dla takiego czynu[15]. Może zatem pod tymi słowami kryją się bliżej niesprecyzowane praktyki ascetyczne? Wszakże sławiona przez autora Sonetów Zofia Kostczyna, pielgrzymując pieszo na Łysą Górę, raniła nogi do krwi[16].

Poprzestańmy jednak na tym, że wczesne odejście poety w sposób niezwykły dopełnia jego twórczość. Podobnie jak w prawdziwym świecie, u Sępa wszystko dzieje się „gwałtem”, niezwykle szybko i nieprzewidywalnie – tak też pewnie i on „naparł sie” śmierci. Jednak po dziś dzień żyje wśród nas siłą legendy, która zawsze narasta wokół zjawisk wybitnych.

Twórczość Mikołaja Sępa Szarzyńskiego

Mikołaj Sęp Szarzyński pisał między innymi wiersze o tematyce religijnej, okolicznościowe epitafia, sonety, erotyki oraz pieśni. Do czasów współczesnych zachowało siedemdziesiąt osiem utworów poety, w tym sześć napisanych po łacinie, a siedemdziesiąt dwa po polsku. Badacze uważają go za doskonałego przedstawiciela nurtu metafizycznego - wiążącego się z wprowadzeniem do poezji języka teologii i filozofii.

Wydania poezji

Wiersze Mikołaja Sępa Szarzyńskiego wydane zostały dopiero wiele lat po jego śmierci. Pierwotnie miał się tym zająć Stanisław Starzechowski, który jednak również wkrótce zmarł. Opracowania zbioru utworów podjął się później brat poety, Jakub Sęp Szarzyński, który przy wyborze tekstów korzystał z pomocy pewnej osoby duchownej. Ostatecznie antologia zatytułowana Mikołaja Sępa Szarzyńskiego rytmy abo wiersze polskie. Po jego śmierci zebrane i wydane ukazała się w 1601 roku. Jako że od czasu, kiedy poeta zmarł, minęło wówczas wiele lat, znaczna część jego utworów przypuszczalnie zaginęła. Co ciekawe, duchowny, który zajmował się wyborem wierszy, prawdopodobnie nie pozwolił na wydanie erotyków. Te na szczęście zostały odnalezione w rękopisie, który został znaleziony w 1891 roku przez Aleksandra Brucknera i zawierał między innymi dwadzieścia jeden nieznanych wcześniej utworów poety. W późniejszych latach wydawano kolejne przedruki wierszy Mikołaja Sępa Szarzyńskiego. Przykładowo, w 1903 roku ukazało się wydanie Ignacego Chrzanowskiego, które zawiera wszystkie znane dzisiaj wiersze poety, zarówno te pochodzące z Rytmów abo wierszy polskich..., jak i erotyki.

Rytmy abo wiersze polskie...

Do pierwszego zbioru wierszy Mikołaja Sępa Szarzyńskiego należy dziewięć pieśni o tematyce religijnej, sześć parafraz psalmów oraz trzydzieści epitafiów i napisów na herby. Co ciekawe, w skład tego tomu wchodzi również sześć sonetów, które są przykładem pierwszych tego typu tekstów w poezji polskiej. Świadczy to o innowacyjności i talencie autora. Charakterystyczne dla wierszy z tego zbioru są przebijające z nich religijność, teocentryzm, a także lęk przed przemijaniem. Poeta wyraźnie inspirował się na tym etapie swojej twórczości Arystotelesem oraz Boecjuszem. Stosował też typowe dla poezji barokowej środki wyrazu, takie jak konceptyzm, aliteracja czy przerzutnia. Do najpopularniejszych utworów ze zbioru Rytmy abo wiersze polskie... należą na przykład Sonet V. O nietrwałej miłości rzeczy świata tego, Pieśń II. O rządzie bożym na świecie albo Epitafium Rzymowi. W antologii tej znalazły się również dwa wiersze miłosne skierowane do Jadwigi Tarłównej.

Erotyki

Znalezione wiele lat później erotyki przez długi czas budziły sporo kontrowersji dotyczących ich autorstwa. Ostatecznie jednak badacze skłaniają się ku tezie, że istotnie napisał je Mikołaj Sęp Szarzyński. Oprócz wydanych już w 1601 roku utworów do Jadwigi Tarłównej, do dzisiejszych czasów zachowało się dwadzieścia jeden wierszy miłosnych, dedykowanych trzem kobietom - zamężnej Kasi (do niej skierował aż jedenaście tekstów), Zosi oraz Anusi. Inspiracją do tworzenia tych utworów były dla Sępa Szarzyńskiego między innymi poezje Petrarki, Owidiusza czy Horacego, a także starożytne mitologie. Badacze opisują styl tych tekstów Szarzyńskiego jako niezwykle bogaty, nieco przesadzony obrazowaniu i stosowaniu antytez. Przykładami erotyków poety są utwory Do Kasie, Fraszka o Kasi i o Anusi oraz Frasunek.

Twórczość Mikołaja Sępa Szarzyńskiego była zatem niezwykle zróżnicowana, co można stwierdzić nawet mimo faktu, że do czasów współczesnych nie zachował się cały jego dorobek artystyczny. Jednak to, co można dziś przeczytać, daje pewne pojęcie na temat stylu i poglądów tego wybitnego staropolskiego autora.

[1] Prawie każdy badacz zabierający głos na temat Szarzyńskiego rozpoczyna swoje rozważania od stwierdzenia, jak niewiele wiemy o tym poecie. Jednak Andrzej Borowski słusznie zauważa, że sytuacja ta nie jest na gruncie staropolszczyzny niczym wyjątkowym: wystarczy wspomnieć luki w biografii Kochanowskiego. Zob. A. Borowski „Rytmy” Mikołaja Sępa Szarzyńskiego jako autoportret liryczny, „Pamiętnik Literacki” 1983, nr 3,  s. 3-30.

[2] Jak zauważa Jan Błoński, liczne akta (dotyczące spadków, pozwów, protestacji, pożyczek, zastaw) pozwalają odtworzyć genealogię tej rodziny. Zob. J. Błoński, Mikołaj Sęp Szarzyński a początki polskiego baroku, wyd. 2 popr., Kraków 2001, s. 11-14.

[3] Ibidem, s. 15.

[4] Ibidem, s. 16.

[5] Ibidem, s. 19.

[6] Ibidem, s. 21.

[7] Ibidem, s. 16.

[8] J.S. Gruchała, Mikołaj Sęp Szarzyński, Wrocław 1987, s. 15.

[9] J. Błoński, op. cit., s. 31.

[10] Cyt. za ibidem, s. 7.

[11] Cyt. za ibidem, s. 7.

[12] D. Śnieżko, Mikołaj Sęp Szarzyński, Poznań 1996, s. 26.

[13] Ibidem, s. 27.

[14] Cyt. za J. Błoński, op. cit., s. 7.

[15] Por. D. Śnieżko, op. cit., s. 27.

[16] Ibidem, s. 27. Por. http://www.odwyk.com/kiedy-milosc-jest-szkodliwa,2363