Mistrz jest pisarzem i autorem powieści o Poncjuszu Piłacie w utworze „Mistrz i Małgorzata” Michaiła Bułhakowa. Wrażliwy, utalentowany i głęboko kochający bohater przegrywa walkę z publiczną nagonką, która odbiera mu wiarę we własną pracę oraz możliwość zwykłego życia.
Charakterystyka Mistrza
Bohater ma około trzydziestu ośmiu lat. Jest ciemnowłosy, ma brązowe oczy, ostry nos i twarz noszącą ślady lęku. Nie poznajemy jego imienia ani nazwiska, ponieważ sam odrzucił dawną tożsamość. Przed rozpoczęciem pracy literackiej był historykiem i pracował w muzeum. Zna kilka języków, między innymi grekę i łacinę, co odpowiada jego zainteresowaniu starożytnością. Wygrana na obligacji pozwoliła mu wynająć dwa pokoje w suterenie, zgromadzić książki i poświęcić się pisaniu. Wspomina wcześniejsze małżeństwo, ale szczegóły tego związku zatarły się w jego pamięci.
Twórczość stanowi dla Mistrza osobiste powołanie, a nie sposób zdobywania przywilejów. Pracuje w skupieniu, przejęty historią Piłata, nie zabiegając o pozycję w Massolicie. Nie umie jednak obronić wartości swojej pracy w środowisku kierującym się podejrzliwością i ideologiczną oceną. Pytania redaktora dotyczące jego osoby oraz napaści krytyków uświadamiają mu, że o losie książki nie rozstrzyga sama jakość artystyczna. Pisarz stopniowo przenosi wrogość otoczenia do własnego wnętrza i zaczyna bać się zarówno powieści, jak zwykłych przedmiotów czy ciemności.
Jego wrażliwość łączy się z psychiczną bezbronnością. Nie oznacza to braku talentu ani nieuczciwości, lecz ograniczoną zdolność znoszenia prześladowania. Spalenie rękopisu jest próbą uwolnienia się od źródła cierpienia. Mistrz niszczy coś, czemu wcześniej podporządkował życie, ponieważ nie potrafi już oddzielić pracy od lęku. Po utracie sutereny sam dociera do kliniki i szuka w niej schronienia. Nie pragnie kolejnej walki o uznanie. Woli pozostać kimś anonimowym, odgrodzonym od świata, który go złamał.
W relacji z Małgorzatą okazuje czułość, potrzebę bliskości i zaufanie. Ukochana rozumie jego dzieło, nazywa go Mistrzem i wspiera podczas pracy. Wspólne życie w suterenie jest dla niego okresem rzeczywistego szczęścia. Po załamaniu nie zawiadamia jej jednak o pobycie w klinice, ponieważ nie chce wiązać jej losu z człowiekiem, którego uważa za straconego. Ta decyzja ujawnia troskę, ale również rozpacz i niezdolność przyjęcia pomocy. Rezygnując za ukochaną, nieświadomie skazuje ją na niepewność, choć zamierza oszczędzić jej cierpienia.
Wobec Iwana Bezdomnego zachowuje się życzliwie i rzeczowo. Słucha relacji, rozpoznaje tożsamość Wolanda i staje się przewodnikiem człowieka, który utracił dawne pewniki. Nie zabiega o uczniów, lecz między nimi rodzi się więź oparta na wspólnym zainteresowaniu prawdą o Piłacie. W finale nazywa Iwana swoim uczniem. Sam również otrzymuje możliwość dokończenia zadania. Przywrócenie rękopisu nie cofa wszystkich urazów, ale wypowiedź uwalniająca Piłata potwierdza znaczenie jego twórczej pracy.
Mistrz otrzymuje wraz z Małgorzatą wieczysty spokój, nie światłość. Powieść nie podaje prostego wyjaśnienia tej różnicy. Jest człowiekiem autentycznego talentu, którego potrzeba odpoczynku okazuje się silniejsza niż pragnienie sławy. Jego słabość psychiczna nie unieważnia wartości dzieła, a los pokazuje, jak dotkliwe skutki może mieć przemoc wymierzona w niezależnego twórcę.
