Postacie szatańskie w „Mistrzu i Małgorzacie” Michaiła Bułhakowa łączą grozę z komizmem i satyryczną oceną człowieka. Woland oraz jego świta przybierają role zrozumiałe dla mieszkańców Moskwy, aby podważyć pewność ich codziennego świata.
Woland i podział zadań w świcie
Woland występuje jako zagraniczny profesor czarnej magii, ale jego wiedza i władza wykraczają poza ludzkie możliwości. Przepowiada śmierć Berlioza, zna ukryte postępki rozmówców i rozstrzyga sprawy związane z dalszym istnieniem człowieka. Zwykle zachowuje dystans, pozostawiając wykonanie zadań towarzyszom. Jest obserwatorem i zwierzchnikiem, nie jedynie teatralnym sztukmistrzem. Podlega przy tym relacjom z odrębną sferą Jeszui, którego prośbę przyjmuje w zakończeniu.
Korowiow, zwany Fagotem, udaje tłumacza i pośrednika. Jego gadatliwość oraz błazeński wygląd ułatwiają mistyfikacje. Swobodnie posługuje się językiem urzędów, dokumentami i pozorną uprzejmością, dzięki czemu wyciąga na jaw cudze interesy. Behemot przybiera postać ogromnego czarnego kota. Mówi, płaci za przejazd, używa broni i wdaje się w spory jak człowiek. Ośmiesza przepisy, które bezradnie próbują objąć jego niezwykłość. Komizm obu bohaterów nie usuwa niebezpieczeństwa, ponieważ ich zabawy prowadzą także do upokorzeń i pożarów.
Asasello wykonuje zadania wymagające zdecydowania oraz przemocy. Rozpoznawalny dzięki kłowi i nietypowemu oku, z łatwością zastrasza ludzi. To on nawiązuje kontakt z Małgorzatą, dostarcza krem, zabija Meigla i podaje zakochanym wino zamykające ich ziemskie życie. Helia jest wampirzycą, pomaga przy pokazie oraz zagraża Rimskiemu. Abbadona, związany ze śmiercią i obojętny na ludzkie podziały, wnosi inny rodzaj grozy. Zdjęcie przez niego okularów towarzyszy zabiciu barona.
Maski cudzoziemca, tłumacza i pomocników wykorzystują oczekiwania urzędowego świata. Przybysze potrafią zarazem przedstawić dokument i podważyć sens legitymacji. Ich obecność ujawnia, że instytucjonalne potwierdzenie tożsamości nie daje jeszcze wiedzy o tym, kim naprawdę jest spotkany człowiek.
Demaskacja i niejednoznaczność moralna
Świta nie musi dopiero nauczyć Moskwy chciwości czy kłamstwa. Korzysta z istniejących skłonności, jak łapówkarstwo Bosego i zachłanność publiczności. Zmienia je w widowisko o widocznych konsekwencjach. Nie działa jednak jak bezbłędny trybunał. Cierpienie spotyka także ludzi przypadkowo uwikłanych w zdarzenia. Woland pomaga Mistrzowi i Małgorzacie, ale nie staje się przez to uosobieniem miłosierdzia, które nazywa inną dziedziną. Prawda ujawniona przez diabły nie uniewinnia automatycznie ich czynów.
Finał zdejmuje komiczne przebrania. Korowiow staje się poważnym rycerzem, Behemot młodym paziem, a Asasello ukazuje demoniczną postać. Zmiana ujawnia ograniczoność moskiewskiego oglądu. Ludzie widzieli maski dopasowane do swoich wyobrażeń i instytucji. Ostateczna rzeczywistość nie mieści się w tych kategoriach, podobnie jak dobro i zło nie dają się ocenić wyłącznie po powierzchownym wyglądzie bohaterów.