Przejdź do treści
Lekcjapolskiego.pl

Oniryzm i znaczenie snu w Mistrzu i Małgorzacie

Autor utworu
Michaił Bułhakow
Autor opracowania
Tomasz Borowy
Ostatnia aktualizacja

Oniryzm w „Mistrzu i Małgorzacie” Michaiła Bułhakowa wiąże się z obecnością snów oraz przenikaniem jawy i wizji. Sen odsłania pragnienia i lęki bohaterów, a zarazem otwiera dostęp do zdarzeń, których nie można poznać zwykłą drogą.

Sen jako poznanie i zapowiedź

Iwan w klinice śni o egzekucji Jeszui, choć sam nie mógł być jej świadkiem. Opowieść jerozolimska pojawia się wcześniej w relacji Wolanda, a później powraca w czytanym rękopisie Mistrza. Różne drogi przekazu prowadzą do tej samej historii, co osłabia przekonanie, że wizja jest jedynie przypadkowym wytworem chorego umysłu. Sen staje się łącznikiem między odległymi czasami i ludźmi. Iwan nie dysponuje jednak pełnym wyjaśnieniem tego doświadczenia.

Inną funkcję pełni sen Małgorzaty. Kobieta widzi Mistrza pośród pustego, przygnębiającego krajobrazu i odczytuje jego gest jako wezwanie. Nie wie, czy ukochany żyje, dlatego wizja może oznaczać nadchodzącą śmierć albo spotkanie. Daje jej jednak nadzieję i przygotowuje na przyjęcie niezwykłej propozycji Asasella. Finałowa droga z Mistrzem do wieczystej przystani nadaje wcześniejszemu wezwaniu dodatkowe znaczenie. Nie jest to prosty zapis przyszłości, ale obraz, którego sens ujawnia się stopniowo.

Wina i pragnienie odwrócenia skutków

Po śmierci Jeszui Piłat śni o wspólnej wędrówce po księżycowej drodze. Nauczyciel jest żywy, a egzekucja może wydawać się nieporozumieniem. Sen urzeczywistnia to, czego namiestnik nie umiał wybrać na jawie: swobodną rozmowę zamiast wyroku podporządkowanego strachowi. Ujawnia świadomość winy i potrzebę cofnięcia własnej decyzji. Przebudzenie nie przynosi jednak naprawy. Pragnienie powraca później w długotrwałej, księżycowej pokucie, dopóki los Piłata nie zostaje rzeczywiście domknięty.

Epilog zestawia koszmar przemocy z wizją pojednania. Iwana budzi obraz kaźni, a po zastrzyku widzi Piłata rozmawiającego z Jeszuą i otrzymującego zapewnienie, że egzekucji nie było. Na poziomie fabuły śmierć nastąpiła, dlatego sen nie powinien służyć do wykreślenia tego faktu ze streszczenia. Jego prawda dotyczy ukojenia i uwolnienia od winy. Pojawienie się Mistrza oraz Małgorzaty dopełnia poczucie zamknięcia historii.

Powtarzalność księżycowych wizji tworzy odmienny rytm niż zwykły upływ lat. Zewnętrznie życie Iwana się zmienia, ale pamięć przywraca dawne wydarzenie w tym samym okresie. Ukojenie nie jest całkowitym zapomnieniem, lecz chwilowym odnalezieniem ładu w historii, która nadal go porusza.

Spokój i niepewność granic

Oniryczność nie oznacza, że wszystkie fantastyczne zdarzenia należy uznać za sen. Pozostają po nich świadkowie, pożary i inne skutki. Bułhakow zbliża jednak do siebie wizję, wspomnienie oraz rzeczywiste spotkanie, aby pokazać ograniczenia jednoznacznego poznania. Sen pozwala też wyobrazić sobie odpoczynek niedostępny w ziemskim życiu. Małgorzata obiecuje strzec snu Mistrza, a zmęczony pisarz zmierza do domu wolnego od nagonki i lęku. Motyw łączy zatem grozę powracającej pamięci z nadzieją na jej ostateczne uspokojenie.