Marek Edelman, główny rozmówca Hanny Krall w reportażu „Zdążyć przed Panem Bogiem”, jest ocalałym uczestnikiem powstania w getcie warszawskim i powojennym lekarzem kardiologiem. Łączy odpowiedzialność za ludzi z niechęcią do patosu oraz przekonaniem, że każda szansa życia wymaga wykorzystania. Jego opowieść odsłania także bezsilność, trudne decyzje i pamięć o tych, których nie zdołał uratować.
Charakterystyka Marka Edelmana
Edelman pochodzi z ubogiego środowiska i wcześnie traci matkę. Nie opisuje swojej młodości jako zapowiedzi wielkości. Przeciwnie, porównując się ze zdolnymi kolegami, wspomina brak domu, słabszą naukę i małe umiejętności. Przed wojną wiąże nadzieje z socjalizmem i przekonuje Żydów, żeby pozostali w Polsce. W czasie okupacji nie chce opuszczać ludzi, których wcześniej do tego zachęcał. W szpitalu getta jest gońcem, a dzięki przepustce może przenosić próbki krwi poza mur. Lekarzem zostaje dopiero po wojnie, dlatego jego pracy na Umschlagplatzu nie należy przedstawiać jako praktyki medycznej.
Jest odważny, zaradny i zdolny działać w skrajnie trudnych warunkach. Wyprowadza wybrane osoby z tłumu przeznaczonego do deportacji, a podczas powstania dowodzi terenem fabryki szczotek. Potrafi powstrzymać panikę i wydać rozkaz, mimo że sam nie ma pewności, dokąd poprowadzić ludzi. Nie ukrywa przy tym brutalności ani tragicznych następstw swoich decyzji. Przyznaje, że pozostawił chłopców, którzy odmówili przejścia, i nie pozwolił dwóm kobietom wyjść z grupą kanałami. Te wspomnienia odbierają mu pozór bohatera zawsze podejmującego wybór bez skazy.
Jego podstawową wartością jest godność człowieka, niezależna od efektownego zachowania. Scena publicznego poniżania Żyda na beczce uświadamia mu konieczność sprzeciwu wobec odebrania człowieczeństwa. Zarazem nie uznaje bezbronnych ofiar za gorsze od powstańców. Broni ludzi idących do wagonów i odrzuca pogardliwe ocenianie ich jako biernego tłumu. Twierdzi, że spokojne znoszenie świadomości śmierci mogło być trudniejsze niż walka z bronią. Nie godzi się też poświęcać życia wyłącznie dla symbolu. Potrafi więc cenić opór, nie ustanawiając jednej obowiązującej formy bohaterstwa.
W rozmowie bywa szorstki, ironiczny i niecierpliwy. Gniew wywołują pytania, które narzucają gotowy sens albo osądzają sytuację getta według bezpiecznych, zwyczajnych warunków. Nie chce dopasowywać wspomnień do potrzeb odbiorców. Opowiada o swetrze, głodzie Anielewicza, niecelnych strzałach i sporach, chociaż wie, że słuchacze oczekują pomnika. Nie oznacza to pełnej pewności pamięci. Przyznaje, że wielu rzeczy już nie pamięta, a niekiedy ustępuje znużony dyskusją. Jego prawdomówność polega raczej na odmowie świadomego upiększania niż na przekonaniu o własnej nieomylności.
Powojenne życie ujawnia rozmiar straty. Najpierw podróżuje w poczuciu, że ktoś jeszcze czeka na pomoc, potem pogrąża się w bezczynności. Żona Ala zapisuje go na medycynę, lecz zainteresowanie zawodem budzi się stopniowo. Dopiero później dostrzega ciągłość między ratowaniem jednostek z transportu a leczeniem ludzi zagrożonych śmiercią. Nie jest to więc prosta historia od początku świadomego powołania. Sens zawodu zostaje wypracowany po doświadczeniu wyczerpania i utraty dawnego świata.
Jako lekarz jest wnikliwy, pomysłowy i uparty. Poznaje sytuację rodzinną pacjentów równie uważnie jak objawy, bo ocala nie samo serce, lecz konkretne życie. Przekonuje profesora Molla do podjęcia pionierskich zabiegów, współpracuje z Chętkowską i Żuchowską. Sam również miewa wątpliwości i przed operacją Rudnego potrzebuje namysłu. Gdy nie może wyleczyć chorego, stara się ograniczyć jego ból i lęk. Obraz osłaniania świeczki przed Bogiem wyraża sprzeciw wobec przedwczesnej śmierci oraz wartość dodatkowego czasu.
Edelman nie przypisuje ocalenia własnej wyjątkowości. Przypomina chybiającego Niemca i pomoc Mietka Dąba, uznając znaczenie przypadku oraz innych ludzi. Pozostaje obciążony pamięcią o Kellermanach i osobach pozostawionych w kanale. Zasługuje na uznanie za odpowiedzialność, która trwa mimo tej pamięci. Jego miarą dobra jest możliwe do ocalenia życie, a nie piękna legenda, własna sława czy pewność, że uda się uratować wszystkich.