Przejdź do treści
Lekcjapolskiego.pl

Czym była nowomowa? Wyjaśnij pojęcie i podaj przykłady

Autor utworu
George Orwell
Autor opracowania
Tomasz Borowy
Ostatnia aktualizacja

Nowomowa w „Roku 1984” George’a Orwella jest urzędowym językiem Oceanii, tworzonym dla potrzeb ideologii angsocu. Ma nie tylko ułatwiać rozpowszechnianie partyjnych poglądów, ale przede wszystkim ograniczyć możliwość pomyślenia i wypowiedzenia sprzeciwu.

Język służący zawężaniu myślenia

Syme wyjaśnia Winstonowi, że jego praca nad słownikiem polega głównie na niszczeniu słów. Usuwa się synonimy, przeciwieństwa oraz niewygodne odcienie znaczeniowe. Im mniej dostępnych pojęć, tym trudniej odróżnić własne doświadczenie od narzuconej interpretacji. Docelowo nieposłuszeństwo ma stać się niewyrażalne, a nie jedynie zakazane. W czasie głównej akcji nowomowa nie zastąpiła jeszcze całkowicie zwykłego angielskiego, określanego jako staromowa. Plan zakłada jej ostateczne upowszechnienie około 2050 roku. Nie należy więc opisywać wszystkich rozmów bohaterów jako prowadzonych już w gotowym, jednolitym języku nowomowy.

Przykłady słów i sposobów ich tworzenia

Zamiast rozbudowanego zestawu określeń oceny pozostawia się jeden rdzeń. W dostarczonym przekładzie pojawiają się formy „dobry”, „niedobry”, „plusdobry” i „dwakroćplusdobry”. Przedrostek zastępuje osobne słowo, a mechaniczne stopniowanie eliminuje subtelniejsze różnice. Podobnie słowo „wolny” może odnosić się do braku chwastów lub pasożytów, ale nie do niezależności politycznej czy intelektualnej. Usunięcie znaczenia jest tu ważniejsze niż samo uproszczenie gramatyki. Człowiek ma utracić narzędzie do nazwania prawa, którego został pozbawiony.

Wyrażenie „myślozbrodnia” obejmuje poglądy niezgodne z doktryną. Zamiast rozpatrywać różne argumenty, język pozwala od razu potępić je jedną nazwą. Skrócone określenia instytucji zmniejszają liczbę skojarzeń, które mogłyby się pojawić przy ich pełnych nazwach. Z kolei termin „przyjemnobóz”, użyty w aneksie na oznaczenie obozu pracy przymusowej, osłania przemoc pozornie pozytywnym brzmieniem. Nie wszystkie przykłady działają zatem identycznie. Część niszczy znaczenia, część upraszcza ocenę, inne skrywają rzeczywistość eufemizmem.

Aneks rozróżnia trzy zbiory słownictwa. Słownik A obejmuje codzienne czynności i przedmioty. Słownik B zawiera wyrazy polityczne, konstruowane tak, aby narzucały pożądane nastawienie. Słownik C gromadzi terminy naukowe i techniczne. Nawet specjalistyczna precyzja nie ma jednak służyć ogólnej swobodzie badania świata. Każdemu użytkownikowi udostępnia się przede wszystkim środki potrzebne do pełnienia wyznaczonej funkcji.

Nowomowa współpracuje z propagandą, fałszowaniem dokumentów i dwumyśleniem, lecz nie jest nazwą każdego kłamstwa obecnego w książce. Jej szczególnym zadaniem jest przebudowa samych warunków wypowiadania myśli. Syme pomaga w tym świadomie, dlatego jego językoznawcza pasja okazuje się częścią aparatu zniewolenia. Los filologa pokazuje przy tym, że tworzenie skutecznych narzędzi kontroli nie chroni ich twórcy przed usunięciem przez władzę.