Antygona jest córką Edypa i Jokasty, siostrą Ismeny, Eteoklesa i Polinejkesa oraz narzeczoną Hajmona w tragedii Sofoklesa „Antygona”. Wyróżniają ją odwaga, wierność rodzinie i przekonanie o wyższości praw boskich nad rozkazem władcy. Jej niezłomność łączy się jednak z dumą, surowością wobec innych oraz bolesnym przywiązaniem do życia, które musi poświęcić.
Charakterystyka Antygony
Bohaterka pochodzi z królewskiego rodu Labdakidów, naznaczonego kazirodztwem rodziców i kolejnymi rodzinnymi nieszczęściami. Po bratobójczej śmierci Eteoklesa i Polinejkesa zostaje z Ismeną w świecie podporządkowanym Kreonowi. Jest młodą, niezamężną kobietą, lecz autor nie podaje jej dokładnego wieku. Nie opisuje również szczegółowo jej twarzy, sylwetki ani stroju. Nie ma więc podstaw do tworzenia portretu fizycznego na podstawie późniejszych przedstawień teatralnych lub filmowych.
Najważniejszą cechą Antygony jest poczucie obowiązku wobec zmarłego brata. Nie zaprzecza temu, że Polinejkes wystąpił przeciw Tebom, ale uważa, iż polityczna ocena czynów nie odbiera człowiekowi prawa do pochówku. Rozróżnia osąd żywych od powinności wobec umarłych. Jej miłość rodzinna nie polega na uznaniu wszystkich działań brata za dobre: wyraża się w odmowie pozostawienia jego ciała na pastwę zwierząt.
O sile jej przywiązania świadczy relacja strażnika: zastawszy ciało bez osłony, Antygona lamentuje jak ptak, który znalazł puste gniazdo. Obraz ten wydobywa bezpośredni, przejmujący charakter tej straty. Bohaterka nie działa tylko po to, by wygrać spór o zasady; reaguje również na widok upokorzenia kogoś bliskiego. Jej bunt wyrasta z konkretnej więzi.
Jest religijna w sposób głęboko osobisty i konsekwentny. Wierzy, że niezmienne nakazy bogów obowiązują niezależnie od woli człowieka sprawującego władzę. Kreon może zagrozić jej śmiercią, ale nie może unieważnić tych zasad. Bohaterka ocenia swój czyn w perspektywie dłuższej niż doczesne życie. Nie oczekuje wygodnego pogodzenia wszystkich racji, skoro królewski zakaz stawia ją przed koniecznością wyboru.
Jej odwaga jest świadoma, a nie oparta na niewiedzy o zagrożeniu. Zna karę, mimo to decyduje się działać i ponownie oddaje cześć ciału, gdy strażnicy usuwają ślady pochówku. Po zatrzymaniu nie wypiera się własnej odpowiedzialności. Nie chce ocalić siebie za cenę kłamstwa ani obciążenia kogoś innego. W tym sensie jej niezależność ma charakter moralny: władca może ograniczyć jej wolność, lecz nie przejmuje kontroli nad sumieniem.
Antygona ceni także honor i pamięć o własnym rodzie. Mówi o chlubie, z jaką gotowa jest ponieść śmierć za brata, dlatego nie należy przedstawiać jej jako całkowicie pozbawionej dumy. Pragnie, by czyn został właściwie rozpoznany, i nie traktuje go jako wstydliwego wykroczenia. Poczucie godności wzmacnia jej opór, ale zarazem utrudnia łagodność wobec osób, które nie potrafią zdobyć się na tak samo radykalną decyzję.
Wyraźnie pokazuje to relacja z Ismeną. Antygona oczekuje pomocy, a odmowę siostry ocenia bardzo surowo. Nie przyjmuje bez zastrzeżeń argumentu, że kobieta jest bezsilna wobec męskiej władzy. Kiedy Ismena chce później dzielić winę, bohaterka odrzuca tę deklarację. Rozumie miłość przede wszystkim jako czyn, nie słowo. Jej stanowisko można podziwiać za konsekwencję, lecz trzeba również dostrzec brak wyrozumiałości dla cudzego lęku.
Wobec Kreona zachowuje bezpośredniość i nie okazuje oczekiwanej przez niego pokory. Nie prosi o uznanie swojej racji jako o osobistą łaskę. Sprzeciwia się przekonaniu, że posłuszeństwo jest ważniejsze od sprawiedliwości, a poddany powinien milczeć, jeśli władca mówi stanowczo. Zarazem ich rozmowa ujawnia podobieństwo temperamentu: oboje mocno trzymają się własnego rozstrzygnięcia i niechętnie dopuszczają ustępstwo. Nie oznacza to jednak, że dramat tak samo ocenia treść obu stanowisk.
Zasada miłości stanowi dla niej odpowiedź na logikę wrogości. Gdy Kreon chce przedłużyć podział na przyjaciół i nieprzyjaciół także po śmierci, Antygona odwołuje się do innego porządku więzi. Nie jest to łagodność obejmująca każdą jej wypowiedź: sama potrafi zranić Ismenę. Ideał, któremu służy, jest szerszy niż doskonałość jej charakteru. Właśnie ta różnica czyni ją człowiekiem, a nie wyłącznie wzniosłym symbolem.
Jej stosunek do Hajmona i przyszłości trzeba oceniać ostrożnie. Dramat nie przedstawia rozbudowanych scen ich bliskości, nie pozwala więc dopisywać historii narzeczeństwa. Wiadomo natomiast, że bohaterka rezygnuje z możliwości małżeństwa i macierzyństwa. W drodze ku grobowcowi opłakuje utracone życie. Gotowość poniesienia ofiary nie oznacza obojętności wobec tego, co zostaje utracone. Żal nie przekreśla odwagi, lecz ujawnia jej cenę.
W jej psychice współistnieją pewność moralna i głębokie osamotnienie. Oczekuje sprawiedliwości, a jednocześnie doświadcza braku ludzkiej obrony. W lamentach przywołuje cierpienia rodu i pyta o sens własnej kary. Nie jest zatem osobą niezdolną do bólu, wątpliwości czy potrzeby współczucia. Im bliższa staje się śmierć, tym wyraźniej spod stanowczej postawy wyłania się młoda kobieta pragnąca uczestniczyć w zwyczajnym ludzkim szczęściu.
Antygona nie przechodzi przemiany polegającej na odrzuceniu swoich przekonań. Do końca pozostaje wierna obowiązkowi, zmienia się natomiast sposób ukazywania jej przeżyć: początkowa stanowczość odsłania coraz silniejszą rozpacz i poczucie krzywdy. Śmierć w zamknięciu nie powinna być przedstawiana jako wzór rozwiązywania konfliktu. Ukazuje tragiczne załamanie człowieka pozbawionego możliwości życia w zgodzie z najważniejszymi wartościami.
Bohaterka zasługuje na uznanie za obronę godności zmarłego, samodzielność osądu i gotowość przyjęcia konsekwencji. Jej słabościami pozostają wyniosłość i surowość wobec siostry. Nie odbierają one moralnej wagi sprzeciwu. Antygona uosabia prawo sumienia do przeciwstawienia się niesprawiedliwemu nakazowi, a zarazem pokazuje, że niezłomność nie chroni przed cierpieniem. Siła tej postaci wynika z połączenia wielkiego ideału z kruchością ludzkiego życia.