Przeznaczenie jest jedną z najbardziej tajemniczych sił, które według dawnych wierzeń wpływają na ludzkie życie. Od wieków ludzie zastanawiają się, czy sami decydują o swoim losie, czy też ich przyszłość została wcześniej ustalona i nie można jej zmienić. Wiara w przeznaczenie pozwalała wyjaśniać wydarzenia, na które człowiek nie miał wpływu, takie jak choroby, śmierć, nieszczęścia czy niespodziewane odmiany losu. Szczególne znaczenie miała w starożytnej Grecji, gdzie wierzono, że nawet bogowie nie zawsze mogą przeciwstawić się nieuchronnym wyrokom losu. Bohaterowie tragedii antycznych często próbowali uniknąć przepowiedzianych wydarzeń, lecz ich działania ostatecznie prowadziły do spełnienia przeznaczenia. Literatura pokazuje, że człowiek nie zawsze może zmienić swój los, ale zachowuje możliwość wyboru postawy wobec wydarzeń, których nie jest w stanie uniknąć. Jednym z najważniejszych utworów podejmujących ten problem jest „Antygona” Sofoklesa.
Człowiek wobec przeznaczenia – Antygona Sofoklesa
W tragedii „Antygona” Sofoklesa problem przeznaczenia wiąże się przede wszystkim z tragicznymi losami rodu Labdakidów, nad którym ciąży przekleństwo. Tytułowa bohaterka jest córką Edypa, króla Teb, który nieświadomie zabił własnego ojca i poślubił matkę, wypełniając tym samym przepowiednię dotyczącą swojego losu. Konsekwencje tych wydarzeń dotykają również jego potomków. Po odejściu Edypa jego synowie, Eteokles i Polinejkes, rozpoczynają walkę o władzę nad Tebami. Konflikt kończy się śmiercią obu braci, którzy zabijają się podczas pojedynku. Nowym władcą zostaje Kreon, który nakazuje godnie pochować Eteoklesa, natomiast zakazuje pogrzebu Polinejkesa, uznanego za zdrajcę. Antygona zostaje postawiona przed dramatycznym wyborem, ponieważ z jednej strony powinna podporządkować się prawu państwowemu, a z drugiej czuje obowiązek wypełnienia praw boskich i okazania szacunku zmarłemu bratu. Bohaterka nie ponosi odpowiedzialności za konflikt między braćmi, lecz zostaje zmuszona do zmierzenia się z jego tragicznymi konsekwencjami. Jej sytuacja pokazuje, że człowiek może zostać uwikłany w wydarzenia wynikające z wcześniejszych decyzji innych ludzi i nie mieć możliwości uniknięcia ich skutków.
Antygona postanawia pochować Polinejkesa, chociaż wie, że za złamanie zakazu Kreona grozi jej śmierć. Nie próbuje uniknąć odpowiedzialności ani ukrywać swojego czynu, ponieważ uważa, że postępuje zgodnie z najwyższymi zasadami moralnymi. Jej heroizm polega na świadomym wyborze wartości, którym pragnie pozostać wierna, nawet jeśli nie może uniknąć tragicznego zakończenia. Kreon skazuje ją na zamurowanie w skalnym grobowcu, a bohaterka ostatecznie odbiera sobie życie. Jej śmierć prowadzi do kolejnych tragedii, ponieważ samobójstwo popełniają również Hajmon, syn Kreona i narzeczony Antygony, oraz Eurydyka, żona władcy. Król, przekonany wcześniej o słuszności własnych decyzji, zbyt późno dostrzega popełnione błędy. Los Antygony wpisuje się w charakterystyczną dla tragedii antycznej koncepcję fatum, czyli nieuchronnego przeznaczenia, przed którym człowiek nie może się uchronić. Ważne jest jednak to, że bohaterka zachowuje możliwość samodzielnego działania i podejmuje decyzję zgodną z własnym sumieniem. Jej tragedia nie oznacza więc całkowitej bierności wobec losu. Sofokles pokazuje, że człowiek nie zawsze może zmienić okoliczności swojego życia, ale może zdecydować, czy w obliczu nieuchronnego cierpienia pozostanie wierny wyznawanym wartościom. Przeznaczenie wyznacza granice ludzkich możliwości, lecz nie odbiera jednostce odpowiedzialności za własne postępowanie.
Człowiek wobec przeznaczenia – Makbet Williama Szekspira
Problem przeznaczenia pojawia się również w tragedii „Makbet” Williama Szekspira, której główny bohater poznaje przepowiednię dotyczącą swojej przyszłości. Makbet jest początkowo odważnym i lojalnym rycerzem, wiernie służącym królowi Dunkanowi. Po zwycięskiej bitwie spotyka na wrzosowisku trzy czarownice, które przepowiadają mu zdobycie kolejnych tytułów oraz objęcie szkockiego tronu. Początkowo bohater nie wie, jak powinien potraktować ich słowa, lecz szybko dowiaduje się, że został mianowany tanem Kawdoru, zgodnie z częścią przepowiedni. To wydarzenie sprawia, że zaczyna wierzyć w możliwość zostania królem. Pod wpływem własnych ambicji i namów Lady Makbet decyduje się zamordować Dunkana, aby przyspieszyć realizację zapowiedzianego losu. Makbet nie czeka biernie na spełnienie przepowiedni, lecz sam podejmuje działania, które mają zapewnić mu władzę. W ten sposób jego historia stawia pytanie, czy przyszłość jest rzeczywiście z góry określona, czy też człowiek własnymi decyzjami doprowadza do wydarzeń, które wcześniej uznał za nieuniknione.
Po zdobyciu tronu Makbet nie odnajduje spokoju, ponieważ obawia się utraty władzy i spełnienia kolejnych przepowiedni. Zleca zamordowanie Banka, a następnie dopuszcza się następnych zbrodni, coraz bardziej pogrążając się w tyranii. Czarownice ponownie wprowadzają go w błąd, przekazując przepowiednie, które bohater interpretuje jako gwarancję własnego bezpieczeństwa. Jest przekonany, że nie może zostać pokonany przez człowieka narodzonego z kobiety oraz że pozostanie niezwyciężony, dopóki las Birnam nie podejdzie pod jego zamek. Ostatecznie okazuje się jednak, że żołnierze przeciwnika wykorzystują gałęzie drzew jako kamuflaż, a Makduf przyszedł na świat przez cesarskie cięcie. Makbet ginie, ponieważ błędnie rozumiał przepowiednie i uwierzył, że jego los został zabezpieczony przez siły nadprzyrodzone. Szekspir pokazuje, że wiara w przeznaczenie może stać się niebezpieczna, jeśli prowadzi do pychy, utraty ostrożności i przekonania o własnej bezkarności. W przeciwieństwie do Antygony Makbet sam dopuszcza się czynów, które przyczyniają się do jego upadku. Nie można zatem całkowicie usprawiedliwiać jego zbrodni działaniem losu, ponieważ bohater wielokrotnie miał możliwość dokonania innych wyborów. Tragedia ukazuje przeznaczenie jako tajemniczą siłę, której wpływ na ludzkie życie pozostaje niejednoznaczny, a jednocześnie podkreśla odpowiedzialność człowieka za decyzje podejmowane pod wpływem przepowiedni.
Inne konteksty
Król Edyp – Sofokles
„Król Edyp” Sofoklesa jest jednym z najważniejszych utworów przedstawiających nieuchronność przeznaczenia oraz bezradność człowieka wobec wyroków losu. Jeszcze przed narodzinami Edypa jego rodzice, Lajos i Jokasta, dowiadują się z przepowiedni, że ich syn zabije własnego ojca i poślubi matkę. Przerażeni próbują zapobiec tragedii, nakazując porzucenie dziecka. Edyp zostaje jednak uratowany i wychowany przez władców Koryntu, których uważa za swoich biologicznych rodziców. Kiedy sam poznaje przepowiednię, opuszcza Korynt, aby nie skrzywdzić ludzi, których uważa za najbliższych. Podczas wędrówki nieświadomie zabija Lajosa, a następnie przybywa do Teb, gdzie po rozwiązaniu zagadki Sfinksa otrzymuje tron i poślubia Jokastę. W ten sposób spełnia przepowiednię, chociaż przez cały czas próbuje uniknąć zapowiedzianych wydarzeń. Tragedia pokazuje paradoks ludzkiego losu: działania podejmowane w celu uniknięcia przeznaczenia mogą nieświadomie prowadzić do jego wypełnienia. Historia Edypa pozwala również lepiej zrozumieć sytuację Antygony, ponieważ tragiczne wydarzenia dotyczące jej rodziny są częścią wielopokoleniowego cierpienia rodu Labdakidów.
Iliada – Homer
W „Iliadzie” Homera przeznaczenie odgrywa kluczową rolę w życiu bohaterów, którzy muszą pogodzić się z nieuchronnością śmierci i ograniczeniami własnej siły. Szczególnie wyraźnie widać to w historii Achillesa, najpotężniejszego wojownika walczącego po stronie Greków. Heros zna przepowiednię, według której może wybrać między długim, spokojnym życiem pozbawionym wielkiej sławy a krótkim życiem zakończonym zdobyciem nieśmiertelnej chwały. Achilles wybiera udział w wojnie trojańskiej, ponieważ pragnie zapisać się w pamięci przyszłych pokoleń. Świadomość własnego przeznaczenia wpływa więc na podejmowane przez niego decyzje, ale nie odbiera mu całkowicie wolności wyboru. Podobną postawę przyjmuje Hektor, który wie, że Troja może zostać zniszczona, a jego rodzina dotknięta tragedią. Mimo to nie rezygnuje z walki, ponieważ uważa obronę ojczyzny za swój najważniejszy obowiązek. Homer pokazuje, że człowiek nie może całkowicie przeciwstawić się przeznaczeniu, ale może wybrać sposób, w jaki stawi mu czoła. Heroizm bohaterów wynika właśnie z gotowości do działania pomimo świadomości nieuchronnej śmierci.
Harry Potter i Zakon Feniksa – J.K. Rowling
W powieści „Harry Potter i Zakon Feniksa” J.K. Rowling problem przeznaczenia pojawia się w związku z przepowiednią dotyczącą Harry’ego Pottera i Lorda Voldemorta. Bohater dowiaduje się, że jego los został powiązany z losem potężnego czarnoksiężnika, który zamordował jego rodziców. Przepowiednia zapowiada, że żaden z nich nie będzie mógł żyć spokojnie, dopóki drugi pozostaje przy życiu. Początkowo Harry odczuwa ciężar tego przeznaczenia, ponieważ rozumie, że może zostać zmuszony do ostatecznej konfrontacji z przeciwnikiem. Ważne jest jednak to, że przepowiednia nie określa szczegółowo przyszłych wydarzeń ani nie odbiera bohaterowi możliwości podejmowania samodzielnych decyzji. Dumbledore wyjaśnia Harry’emu, że Voldemort sam przyczynił się do spełniania przepowiedni, gdy uznał chłopca za zagrożenie i próbował go zabić. Historia pokazuje, że wiara w przepowiednię może wpływać na działania człowieka do tego stopnia, że sam zaczyna tworzyć okoliczności prowadzące do jej realizacji. W przeciwieństwie do antycznej koncepcji fatum świat przedstawiony przez Rowling podkreśla znaczenie wolnej woli, miłości i odpowiedzialności za własne wybory. Harry nie zostaje bohaterem wyłącznie dlatego, że przepowiedziano mu wyjątkową przyszłość, lecz przede wszystkim dzięki podejmowanym decyzjom.
Oszukać przeznaczenie – reż. James Wong
Film „Oszukać przeznaczenie” przedstawia człowieka jako istotę próbującą przeciwstawić się z góry ustalonemu losowi, którego nie potrafi zrozumieć ani kontrolować. Główny bohater, Alex Browning, przed wejściem na pokład samolotu doświadcza wizji katastrofy lotniczej. Przekonany, że samolot wkrótce się rozbije, wywołuje zamieszanie i wraz z kilkoma innymi osobami zostaje usunięty z pokładu. Niedługo później dochodzi do tragedii, co potwierdza jego przeczucie. Ocaleni zaczynają jednak ginąć w pozornie przypadkowych wypadkach, a Alex dochodzi do wniosku, że śmierć próbuje przywrócić wcześniej ustalony porządek. Bohaterowie podejmują kolejne próby uniknięcia zagrożenia, ale nie potrafią całkowicie uwolnić się od przeznaczenia. Film przedstawia los jako nieuchronną i bezosobową siłę, która nie pozwala człowiekowi trwale zmienić biegu wydarzeń. Podobnie jak w tragediach antycznych bohaterowie próbują uniknąć tego, co zostało im przepowiedziane, lecz ich wysiłki okazują się niewystarczające. Historia ukazuje lęk przed nieznaną przyszłością i stawia pytanie, czy człowiek rzeczywiście ma wpływ na własne życie, czy jedynie porusza się w granicach wcześniej ustalonego planu.
Podsumowanie
Przeznaczenie jest pojęciem wyrażającym przekonanie, że niektóre wydarzenia w ludzkim życiu zostały ustalone wcześniej i nie można ich uniknąć. Wiara w jego istnienie może prowadzić do poczucia bezradności, ale nie zawsze oznacza całkowitą rezygnację z działania. Człowiek nie ma pełnej kontroli nad okolicznościami swojego życia, ponieważ podlega przypadkowi, przemijaniu oraz konsekwencjom decyzji podejmowanych przez innych ludzi. Zachowuje jednak możliwość wyboru własnej postawy, kierowania się sumieniem i ponoszenia odpowiedzialności za podejmowane czyny. Nawet jeśli nie można zmienić wszystkich wydarzeń, można zdecydować, jak na nie zareagować. Najważniejsza jest więc nie sama wiara w przeznaczenie, lecz świadomość, że godność człowieka i jego moralna wartość ujawniają się w sposobie mierzenia się z przeciwnościami losu.