Przejdź do treści
Lekcjapolskiego.pl

Narrator i narracja w Mistrzu i Małgorzacie

Autor utworu
Michaił Bułhakow
Autor opracowania
Tomasz Borowy
Ostatnia aktualizacja

Narracja „Mistrza i Małgorzaty” Michaiła Bułhakowa łączy opowieść o Moskwie z historią Jeszui i Piłata. Zmiany tonu, perspektywy i sposobu przekazywania wydarzeń pozwalają czytelnikowi zobaczyć więcej, niż rozumieją poszczególni bohaterowie.

Narrator moskiewskich wydarzeń

Główny narrator stoi poza akcją i zwykle mówi o bohaterach w trzeciej osobie. Zna ich myśli, przeszłość i zdarzenia w oddalonych miejscach. Relacjonuje zarówno pościg Iwana, jak lęki Małgorzaty czy przygody bufetowego. Nie jest jednak przezroczystym sprawozdawcą. Komentuje, ironizuje i zwraca się do czytelnika, czasem podkreślając własną obecność. W epilogu nazywa swoją relację rzetelną i wspomina zasłyszaną opowieść. Takie gesty naśladują wiarygodność świadka, choć zakres jego wiedzy wykracza poza ludzką obserwację.

Ton zmienia się wraz z przedmiotem opowiadania. W opisach Massolitu i urzędów dominuje satyra, w scenach z Behemotem komizm miesza się z grozą, a przy losach zakochanych pojawia się liryzm. Narrator może pozornie chwalić rozsądek oficjalnych wyjaśnień, podczas gdy ich niedorzeczność wynika z całej przedstawionej sytuacji. Czytelnik musi więc odróżnić literalne brzmienie komentarza od jego ironicznego sensu. Deklaracja racjonalności nie zawsze oznacza rzeczywiste zrozumienie.

Opowieść o Jeruszalaim

Wątek Piłata ma kilka dróg wejścia do powieści. Rozpoczyna go opowiadanie Wolanda, który twierdzi, że uczestniczył w dawnych zdarzeniach. Egzekucja pojawia się we śnie Iwana, a dalszy ciąg odnajdujemy w rękopisie czytanym przez Małgorzatę. Powieść w powieści zostaje powiązana ze świadectwem i wizją. Nie można sprowadzić jej wyłącznie do prywatnej fantazji Mistrza, skoro inni uzyskują dostęp do tej samej historii niezależnie od niego.

W rozdziałach jerozolimskich narracja jest bardziej skupiona i poważna. Obserwujemy gesty, cierpienie ciała, zmianę pogody oraz myśli Piłata. Dzięki wejściu w jego świadomość rozumiemy różnicę między urzędowym uzasadnieniem a rzeczywistą obawą. Osobną perspektywę przynoszą rozmowy, zwłaszcza szczere wypowiedzi Jeszui i ukryty sens poleceń dotyczących Judy. Prawda wydarzeń stopniowo wyłania się spod tego, co bohaterowie mogą powiedzieć jawnie.

Odmienny styl nie rozdziela tych planów całkowicie. Powracające obrazy burzy, księżyca i cierpienia prowadzą od jednego do drugiego, zanim fabuła ujawni wszystkie łączące je zależności.

Kompozycja i udział czytelnika

Przeplatanie planów przerywa sceny i odkłada wyjaśnienia. Tytułowy Mistrz pojawia się dopiero po rozbudowanym wprowadzeniu, a Małgorzata jeszcze później. Jej historia uzupełnia opowieść ukochanego, nie powtarzając dokładnie tej samej perspektywy. Czytelnik składa sens z wielu relacji i odległych analogii, między innymi z podobieństwa lęku Piłata do mechanizmów moskiewskiej przemocy. Finał, w którym autor uwalnia własnego bohatera, przekracza granicę między tworzeniem a działaniem. Epilog pozostawia natomiast różnicę między oficjalnym wyjaśnieniem zdarzeń a wiedzą uzyskaną podczas lektury.