Przejdź do treści
Lekcjapolskiego.pl

Postacie biblijne w Mistrzu i Małgorzacie

Autor utworu
Michaił Bułhakow
Autor opracowania
Tomasz Borowy
Ostatnia aktualizacja

Postacie biblijne w „Mistrzu i Małgorzacie” Michaiła Bułhakowa zostają przedstawione w autorskiej opowieści o Jeszui i Poncjuszu Piłacie. Wątek jerozolimski nawiązuje do historii męki Jezusa, ale zmienia biografie, relacje i akcenty, dlatego nie jest prostym powtórzeniem Ewangelii.

Jeszua Ha-Nocri

Jeszua odpowiada postaci Jezusa, lecz ziemski portret podkreśla jego ubóstwo, samotność oraz podatność na cierpienie. Jest dwudziestosiedmioletnim wędrowcem z Gamali, nie zna rodziców i nie kieruje grupą dwunastu uczniów. Zaprzecza, jakoby wjechał do miasta w otoczeniu witającego go tłumu. Jego nauka skupia się na dobroci ludzi, prawdzie i przekroczeniu przemocy. Nie odwołuje przekonań nawet wtedy, gdy szczerość zagraża jego życiu. Egzekucja nie zamyka jednak jego roli. W zakończeniu za pośrednictwem Mateusza Lewity przekazuje prośbę dotyczącą Mistrza i wstawia się za Piłatem.

Poncjusz Piłat

Rzymski namiestnik nie jest jedynie urzędnikiem odczytującym wyrok. Narracja odsłania jego ból głowy, samotność, zainteresowanie Jeszuą oraz lęk przed cesarską władzą. Chce ocalić więźnia, ale ustępuje, kiedy sprawa nabiera politycznego znaczenia. Wina Piłata polega na świadomym sprzeniewierzeniu się rozpoznanej prawdzie. Późniejszy sekretny odwet na Judzie nie uwalnia go od odpowiedzialności. Jego cierpienie trwa przez stulecia, a kończy się dzięki wstawiennictwu Jeszui i słowom Mistrza dopowiadającego finał opowieści.

Mateusz Lewita

Były poborca podatków porzuca dotychczasowe życie, aby towarzyszyć Jeszui. Zapisuje jego słowa, lecz nauczyciel wskazuje, że notatki nie oddają wiernie tego, co mówi. Bułhakow podejmuje w ten sposób problem różnicy między prawdą nauki a jej ludzkim przekazem. Podczas egzekucji Lewita chce skrócić cierpienie Jeszui, a po śmierci zabiera jego ciało. Jego oddanie bywa gwałtowne i osądzające. W rozmowie z Piłatem oraz później z Wolandem ujawnia trudność przyjęcia tak szerokiego miłosierdzia, jakie reprezentuje nauczyciel. Nie jest to mechanicznie przeniesiona biografia ewangelisty, lecz samodzielnie ukształtowana postać powieściowa.

Juda z Kiriatu

Juda nawiązuje do Judasza, ale w powieści nie jest przedstawiony jako należący do grona najbliższych uczniów. Zaprasza Jeszuę do domu, prowokuje niebezpieczną rozmowę i wydaje go za zapłatę. Jest młodym człowiekiem zainteresowanym pieniędzmi oraz spotkaniem z Nisą. Właśnie oczekiwanie miłosnej schadzki umożliwia zwabienie go w pułapkę. Ginie zamordowany na tajne polecenie Piłata, a nie śmiercią samobójczą. Zmiana ta przenosi uwagę ze skruchy zdrajcy na przemoc aparatu władzy, próbującego ukryć i wyrównać własną winę.

Kajfasz, Bar Rawan, Dismos i Gestas

Arcykapłan Kajfasz stanowczo wybiera ułaskawienie Bar Rawana, pozostawiając Jeszuę wśród skazanych. Jego decyzja zamyka drogę ratunku, której szuka Piłat. Bar Rawan odpowiada biblijnemu Barabaszowi, a Dismos i Gestas są skazańcami straconymi razem z Jeszuą. Scena kaźni skupia się na cierpieniu i ostatnim odruchu troski nauczyciela, proszącego o wodę także dla drugiego człowieka. Postacie te tworzą znajomy punkt odniesienia, lecz sens wynika z konkretnej wersji wydarzeń Bułhakowa. Nie należy uzupełniać jej o nieobecne epizody, wypowiedzi ani tradycyjne wyobrażenia tylko dlatego, że należą do historii biblijnej.

Znaczenie autorskiego przekształcenia

Zmiany skupiają uwagę na osobistym wyborze człowieka poddanego naciskowi. Piłat nie może zniknąć za samą funkcją polityczną, a Mateusz za autorytetem oddanego ucznia. Każdy odpowiada za sposób rozumienia i przekazywania prawdy. Historia Jeszui łączy się z losem Mistrza poprzez doświadczenie niezależności spotykającej się z przemocą. Nie oznacza to pełnej tożsamości obu bohaterów. Pisarz zostaje złamany, podczas gdy nauczyciel zachowuje wierność przekonaniom. Biblijne nawiązanie pomaga porównać moralne sytuacje z odległych epok, zamiast jedynie odtworzyć znany ciąg wydarzeń.