Przejdź do treści
Lekcjapolskiego.pl

Poświęcenie się w imię wyższych wartości. Omów zagadnienie na podstawie Mitologii (cz. I Grecja) Jana Parandowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Autor opracowania
Grzegorz Paczkowski
Ostatnia aktualizacja

Poświęcenie w imię wyższych wartości jest jednym z najważniejszych przejawów odwagi, bezinteresowności i wierności własnym przekonaniom. Człowiek nie zawsze kieruje się osobistą korzyścią, ponieważ niekiedy dobro innych ludzi, wolność, miłość czy sprawiedliwość okazują się ważniejsze niż jego własne szczęście. Gotowość do wyrzeczeń wymaga szczególnej siły charakteru, zwłaszcza gdy obrona wyznawanych ideałów wiąże się z cierpieniem, utratą wolności lub zagrożeniem życia. Literatura od wieków przedstawia bohaterów, którzy świadomie rezygnują z osobistych korzyści, aby pozostać wiernymi swoim zasadom. Nie zawsze osiągają zamierzony cel, ale ich postępowanie może stać się przykładem moralnej odwagi dla kolejnych pokoleń. Poświęcenie w imię wyższych wartości jest wyrazem przekonania, że istnieją ideały ważniejsze od własnego bezpieczeństwa, wygody, a nawet życia. Doskonałym przykładem takiej postawy jest Prometeusz, którego historię przedstawia Jan Parandowski w „Mitologii”.

Poświęcenie się w imię wyższych wartości – Mitologia Jana Parandowskiego

W „Mitologii” Jana Parandowskiego jednym z najważniejszych przykładów bezinteresownego poświęcenia jest historia Prometeusza, tytana uznawanego za dobroczyńcę ludzkości. Według mitu Prometeusz stworzył człowieka z gliny zmieszanej ze łzami, a Atena obdarzyła jego dzieło duszą. Pierwsi ludzie byli jednak istotami słabymi i bezradnymi wobec niebezpieczeństw otaczającego ich świata. Nie potrafili skutecznie bronić się przed dzikimi zwierzętami, cierpieli z powodu zimna i nie posiadali umiejętności pozwalających im rozwijać cywilizację. Prometeusz współczuł ludziom i postanowił poprawić ich los, chociaż zdawał sobie sprawę, że może w ten sposób narazić się potężnemu Zeusowi. Wykradł więc ogień z Olimpu i przekazał go śmiertelnikom, umożliwiając im ogrzewanie się, przygotowywanie pożywienia i rozwijanie rzemiosła. Uczył ich również różnych umiejętności potrzebnych do samodzielnego życia. Prometeusz świadomie przeciwstawił się woli bogów, ponieważ dobro ludzkości uznał za wartość ważniejszą od własnego bezpieczeństwa. Jego postępowanie wynikało ze współczucia, miłości do człowieka oraz pragnienia uwolnienia go od bezradności.

Zeus nie zamierzał jednak wybaczyć tytanowi nieposłuszeństwa i postanowił wymierzyć mu okrutną karę. Prometeusz został przykuty do skał Kaukazu, gdzie każdego dnia przylatywał orzeł i wyjadał mu wątrobę. Ponieważ organ odrastał, cierpienie bohatera powtarzało się bez końca. Tytan wiedział, że sprzeciw wobec Zeusa może mieć tragiczne konsekwencje, lecz mimo to nie wyrzekł się swoich przekonań. Jego ofiara była całkowicie bezinteresowna, ponieważ nie oczekiwał od ludzi żadnej nagrody ani wdzięczności. Pragnął jedynie zapewnić im lepsze warunki życia i możliwość rozwoju. Ostatecznie od cierpienia uwolnił go Herakles, który zabił orła i oswobodził więźnia. Postawa Prometeusza stała się symbolem heroicznego poświęcenia dla dobra innych, określanego mianem prometeizmu. Mit pokazuje, że człowiek gotowy do obrony wyższych wartości musi niekiedy przeciwstawić się potężniejszym od siebie siłom i zaakceptować konsekwencje własnego wyboru. Jednocześnie historia tytana udowadnia, że nawet jednostkowy bunt może przynieść korzyści całej wspólnocie i trwale zmienić jej los.

Poświęcenie się w imię wyższych wartości – Kordian Juliusza Słowackiego

Podobną gotowość do poświęcenia odnajdujemy w dramacie „Kordian” Juliusza Słowackiego, którego główny bohater pragnie oddać życie w walce o wolność ojczyzny. Początkowo Kordian jest młodym, wrażliwym człowiekiem, który nie potrafi odnaleźć sensu własnego istnienia. Przeżywa zawód miłosny, a następnie wyrusza w podróż po Europie, aby poznać świat i odnaleźć wartości godne poświęcenia. Kolejne doświadczenia prowadzą go jednak do rozczarowania. W Anglii przekonuje się o ogromnym znaczeniu pieniędzy, we Włoszech odkrywa powierzchowność uczuć Wioletty, a podczas spotkania z papieżem nie znajduje poparcia dla polskich dążeń niepodległościowych. Przełom następuje na szczycie Mont Blanc, gdzie bohater wygłasza słynny monolog i odnajduje sens życia w służbie ojczyźnie. Kordian postanawia podporządkować swoje osobiste pragnienia walce o wolność Polski, ponieważ uznaje niepodległość narodu za wartość ważniejszą od własnego szczęścia. Jego przemiana pokazuje, że gotowość do poświęcenia może narodzić się z rozczarowania światem i potrzeby odnalezienia celu wykraczającego poza indywidualne ambicje.

Po powrocie do Warszawy Kordian przyłącza się do spiskowców przygotowujących zamach na cara Mikołaja I. Podczas tajnego zebrania przekonuje pozostałych uczestników, że zabicie władcy mogłoby stać się początkiem walki o niepodległość. Większość spiskowców odrzuca jednak ten pomysł, obawiając się moralnych i politycznych konsekwencji królobójstwa. Kordian postanawia więc działać samodzielnie i podejmuje próbę przedostania się do sypialni cara. Nie potrafi jednak zrealizować zamiaru, ponieważ paraliżują go Strach i Imaginacja, a ostatecznie traci przytomność. Zostaje aresztowany i skazany na śmierć, choć zakończenie dramatu nie rozstrzyga jednoznacznie, czy wyrok zostanie wykonany. Bohater jest gotowy poświęcić własne życie dla ojczyzny, ale jego historia pokazuje również, że szlachetna intencja nie zawsze wystarcza do osiągnięcia celu. Kordian przegrywa z własną psychiką, samotnością i brakiem realnego wsparcia. Słowacki ukazuje więc zarówno wielkość patriotycznego poświęcenia, jak i niebezpieczeństwa wynikające z przekonania, że jedna jednostka może samodzielnie odmienić los całego narodu. W przeciwieństwie do Prometeusza Kordian nie dokonuje czynu, który przynosi bezpośrednią korzyść innym, lecz jego gotowość do ofiary pozostaje wyrazem głębokiego przywiązania do wyznawanych wartości.

Inne konteksty

Antygona – Sofokles

„Antygona” Sofoklesa przedstawia bohaterkę, która poświęca własne życie w imię miłości rodzinnej, wierności bogom i poszanowania praw moralnych. Po śmierci swoich braci Antygona dowiaduje się, że Kreon zakazał pochowania Polinejkesa, uznawanego za zdrajcę Teb. Dziewczyna nie zamierza jednak podporządkować się rozkazowi władcy, ponieważ uważa, że każdy zmarły zasługuje na godny pogrzeb. Wierzy, że prawa boskie są ważniejsze od decyzji człowieka, nawet jeśli sprawuje on najwyższą władzę. Świadomie łamie zakaz i dokonuje symbolicznego pochówku brata, chociaż wie, że grozi jej za to śmierć. Nie próbuje również uniknąć odpowiedzialności, lecz otwarcie przyznaje się do swojego czynu. Kreon skazuje ją na zamurowanie w skalnym grobowcu, gdzie bohaterka odbiera sobie życie. Antygona pokazuje, że wierność wyższym wartościom może wymagać przeciwstawienia się niesprawiedliwemu prawu i zaakceptowania najwyższej ofiary. Podobnie jak Prometeusz, bohaterka wybiera postępowanie zgodne z sumieniem, mimo że sprzeciwia się potężniejszemu od siebie władcy.

Kamienie na szaniec – Aleksander Kamiński

W „Kamieniach na szaniec” Aleksandra Kamińskiego poświęcenie w imię wyższych wartości zostaje ukazane poprzez losy młodych ludzi walczących o wolność ojczyzny podczas II wojny światowej. Alek, Rudy i Zośka dorastają w czasach niemieckiej okupacji, która zmusza ich do rezygnacji z normalnej młodości, nauki i osobistych planów. Bohaterowie angażują się w działalność konspiracyjną, ponieważ uważają, że obowiązek wobec ojczyzny jest ważniejszy od własnego bezpieczeństwa. Biorą udział w akcjach małego sabotażu, a następnie w działaniach dywersyjnych wymierzonych w okupanta. Szczególnie wymownym przykładem poświęcenia jest akcja pod Arsenałem, zorganizowana w celu odbicia Rudego z rąk gestapo. Jego przyjaciele świadomie ryzykują życie, ponieważ nie chcą pozostawić torturowanego kolegi bez pomocy. Akcja kończy się uwolnieniem Rudego, ale obrażenia odniesione podczas przesłuchań okazują się śmiertelne, a wskutek ran odniesionych podczas akcji umiera również Alek. Później ginie także Zośka, który do końca pozostaje wierny ideałom harcerskim i patriotycznym. Książka pokazuje, że poświęcenie może wynikać zarówno z miłości do ojczyzny, jak i z przyjaźni, solidarności oraz poczucia odpowiedzialności za drugiego człowieka.

Dżuma – Albert Camus

W powieści „Dżuma” Alberta Camusa poświęcenie w imię wyższych wartości zostaje przedstawione jako bezinteresowna walka z ludzkim cierpieniem. Doktor Bernard Rieux podczas epidemii w Oranie nie opuszcza miasta, lecz pozostaje z chorymi, chociaż codziennie naraża własne zdrowie i życie. Nie kieruje nim pragnienie sławy ani przekonanie, że zostanie bohaterem. Uważa po prostu, że jego obowiązkiem jest ratowanie ludzi, ponieważ cierpienie innych wymaga konkretnego działania. Podobną postawę przyjmuje Jean Tarrou, który organizuje ochotnicze oddziały sanitarne i pomaga mieszkańcom miasta. Szczególnie istotna jest również przemiana dziennikarza Ramberta, początkowo pragnącego uciec z Oranu, aby wrócić do ukochanej. Z czasem bohater rezygnuje jednak z możliwości wyjazdu i postanawia pomagać w walce z epidemią, uznając solidarność za wartość ważniejszą od własnego szczęścia. Camus pokazuje, że prawdziwe poświęcenie nie musi oznaczać spektakularnego czynu ani męczeńskiej śmierci, lecz może polegać na codziennym, wytrwałym działaniu dla dobra innych. Podobnie jak Prometeusz, bohaterowie powieści nie pozostają obojętni wobec ludzkiego cierpienia, nawet gdy ich wysiłki wiążą się z ogromnym ryzykiem.

Lista Schindlera – reż. Steven Spielberg

Film „Lista Schindlera” przedstawia historię Oskara Schindlera, niemieckiego przedsiębiorcy, który podczas II wojny światowej poświęca własny majątek i bezpieczeństwo, aby ratować Żydów przed zagładą. Początkowo bohater kieruje się przede wszystkim chęcią zdobycia pieniędzy i wykorzystuje wojnę do rozwijania działalności gospodarczej. Obserwowanie prześladowań i masowych mordów stopniowo zmienia jednak jego sposób myślenia. Schindler zaczyna dostrzegać w swoich pracownikach ludzi, których życie ma wartość niezależnie od pochodzenia i sytuacji społecznej. Wykorzystuje znajomości, przekupuje nazistowskich urzędników i podejmuje działania mające uchronić zatrudnionych w fabryce Żydów przed deportacją do obozów zagłady. Z czasem ratowanie ludzkiego życia staje się dla niego ważniejsze od pieniędzy, dlatego przeznacza znaczną część majątku na ochronę pracowników. Dzięki jego działaniom przeżywa ponad tysiąc osób, które w przeciwnym razie mogłyby zostać zamordowane. Film pokazuje, że poświęcenie w imię wyższych wartości może wynikać z moralnej przemiany człowieka, który stopniowo odkrywa, że życie innych jest ważniejsze od osobistych korzyści. Podobnie jak Prometeusz, Schindler wykorzystuje własne możliwości, aby pomagać słabszym, mimo że naraża się w ten sposób potężniejszym od siebie siłom.

Podsumowanie

Poświęcenie w imię wyższych wartości jest wyrazem odwagi moralnej, bezinteresowności oraz gotowości do obrony zasad ważniejszych od osobistego interesu. Człowiek może zdecydować się na wyrzeczenia z miłości, poczucia obowiązku, pragnienia wolności, solidarności z innymi lub sprzeciwu wobec niesprawiedliwości. Taka postawa często wymaga przezwyciężenia strachu i zaakceptowania cierpienia, utraty wygody, a niekiedy nawet zagrożenia życia. Nie każde poświęcenie prowadzi do zwycięstwa, ponieważ szlachetne intencje nie gwarantują osiągnięcia zamierzonego celu. Jego wartość wynika jednak z gotowości do działania zgodnego z sumieniem, mimo świadomości możliwych konsekwencji. Prawdziwe poświęcenie polega na świadomym wyborze dobra, które człowiek uznaje za ważniejsze od własnych korzyści, i stanowi jeden z najpełniejszych przejawów wierności wyznawanym ideałom.