Przejdź do treści
Lekcjapolskiego.pl

Mistrz i Małgorzata – problematyka

Autor utworu
Michaił Bułhakow
Autor opracowania
Tomasz Borowy
Ostatnia aktualizacja

„Mistrz i Małgorzata” Michaiła Bułhakowa przedstawia konflikty między prawdą a przemocą, sumieniem a strachem oraz miłością a egoizmem. Losy pisarza, mieszkańców Moskwy i Poncjusza Piłata pokazują różne sposoby podporządkowywania człowieka instytucjom i własnym słabościom.

Władza i odpowiedzialność moralna

Piłat rozumie, że Jeszua nie jest niebezpiecznym przestępcą, a jednak zatwierdza jego śmierć. Nie kieruje nim pewność moralna, lecz obawa przed utratą stanowiska i oskarżeniem o nielojalność wobec cesarza. Powieść ukazuje w ten sposób przemoc rodzącą się ze świadomego ustępstwa człowieka, który zna prawdę. Późniejsze polecenie zabójstwa Judy nie przywraca sprawiedliwości, tylko pomnaża zbrodnię. Podobny mechanizm działa w Moskwie, gdzie donos pozwala Mogaryczowi przejąć cudze mieszkanie. Inne realia historyczne nie usuwają podobieństwa: polityczny strach i prywatny interes czynią z instytucji narzędzie krzywdzenia.

Wolność twórcza i cena niezależności

Mistrz pisze powieść, ponieważ jest przekonany o jej znaczeniu. Jego książka zostaje jednak oceniona przez pryzmat ideologicznego podejrzenia. Redaktor interesuje się pochodzeniem autora, a krytycy atakują utwór, zamiast podjąć uczciwą rozmowę o literaturze. Przemoc nie kończy się na zakazie publikacji. Wnika w psychikę pisarza i prowadzi do zniszczenia własnego rękopisu. Odebranie człowiekowi warunków do pracy może zmusić go do wystąpienia przeciw sobie samemu. Opozycję wobec autentycznego tworzenia stanowi Massolit, łączący prestiż literacki z dostępem do wygód. Przywrócenie powieści przez Wolanda i uwolnienie Piłata dowodzą jednak, że wartość dzieła nie zależy wyłącznie od instytucjonalnego uznania.

Prawda i granice pewności

Berlioz uważa własne rozumienie świata za ostateczne i próbuje narzucić je Iwanowi. Spotkanie z Wolandem ujawnia, jak niewiele wie o własnej przyszłości. Z kolei śledczy po odejściu przybyszy objaśniają wszystkie zdarzenia hipnozą, nawet gdy muszą w tym celu rozszerzać jej możliwości do nieprawdopodobnych granic. Wyjaśnienie służy wtedy obronie przyjętego systemu przekonań, nie bezstronnemu zrozumieniu rzeczywistości. Problem prawdy dotyczy także Mateusza, który zapisuje słowa Jeszui niezgodnie z ich sensem. Szczerość ucznia nie gwarantuje wierności przekazu. Przemiana Iwana zaczyna się natomiast od przyznania, że dotąd sądził i pisał bez dostatecznego rozumienia.

Dobro, zło i sprawiedliwość

Woland podważa łatwy podział na zawsze dobroczynne działania dobra i zawsze bezowocne działania zła. Jego świta odsłania obłudę, a on sam odzyskuje dzieło Mistrza. Nie znosi to jednak przemocy, śmierci i krzywdy obecnych w ich czynach. Skuteczne zdemaskowanie występku nie czyni każdego sposobu działania moralnie dobrym. Również mieszkańcy Moskwy nie są jednakowo winni. Obok chciwych urzędników cierpią księgowy wykonujący obowiązki czy niewinne zwierzęta prześladowane po odejściu Wolanda. Epilog nie przynosi powszechnego nawrócenia, skoro donosiciel Mogarycz nadal robi karierę. Powieść nie proponuje zatem obrazu świata, w którym każda krzywda zostaje od razu naprawiona.

Miłość, miłosierdzie i możliwość ocalenia

Małgorzata rezygnuje z wygodnego, lecz emocjonalnie pustego życia, aby pozostać wierną ukochanemu. Jej miłość nie kończy się na prywatnym szczęściu. Prośba o pomoc Friedzie pokazuje, że potrafi uwzględnić cudze cierpienie nawet w chwili, gdy waży się jej własny los. Podobnie Jeszua wstawia się za Piłatem, mimo odpowiedzialności namiestnika za wyrok. Ocalenie wymaga przekroczenia logiki odwetu. Nie oznacza też zawsze zwycięstwa w ziemskim życiu. Mistrz nie odzyskuje publicznej pozycji i nie wraca do dawnego świata. Otrzymuje spokój, wspólnotę z Małgorzatą i uwolnienie od lęku, które okazują się inną postacią spełnienia.