Motto „Mistrza i Małgorzaty” Michaiła Bułhakowa pochodzi z „Fausta” Johanna Wolfganga Goethego. Przywołana wypowiedź Mefistofelesa zapowiada niejednoznaczność zła, którego działanie może przynieść skutki odmienne od zamiarów sprawcy.
Paradoks zawarty w motcie
Na pytanie o własną tożsamość Mefistofeles odpowiada:
Jam częścią tej siły, która wiecznie zła pragnąc, wiecznie czyni dobro.
Słowa te zestawiają przeciwny zamiar i rezultat. Nie mówią, że zło samo w sobie jest dobrem ani że każda krzywda zasługuje na usprawiedliwienie. Wskazują raczej, że sprawca nie zawsze rozporządza ostatecznym sensem swoich działań. Istotne jest również określenie siebie jako części większej siły. Szatan nie zostaje przedstawiony jako jedyny i całkowicie samodzielny władca rzeczywistości. Już przed rozpoczęciem fabuły czytelnik otrzymuje więc wskazówkę, aby nie utożsamiał powierzchownej oceny wydarzenia z jego pełnym znaczeniem.
Motto a wizyta Wolanda
W Moskwie Woland i jego towarzysze burzą porządek, zastraszają ludzi, posługują się przemocą i wywołują pożary. Jednocześnie odsłaniają chciwość, zakłamanie i nadużycia, które wcześniej uchodziły za część zwyczajnego życia. Pokaz w Varietes demaskuje prywatne kłamstwo Siemplejarowa i zachłanność widzów. Ujawnienie donosu Mogarycza pozwala przywrócić Mistrzowi mieszkanie. Siła budząca grozę staje się narzędziem ujawniania prawdy, której nie chronią oficjalne instytucje.
Najwyraźniej paradoks realizuje się w losie zakochanych. Wejście Małgorzaty w świat szatana umożliwia odzyskanie Mistrza, a Woland przywraca spalony rękopis. W finale przyjmuje poselstwo od Jeszui i zapewnia parze spokój. Nie oznacza to prostego odwrócenia ról, w którym szatan okazuje się bez reszty dobry. Pozostaje gospodarzem balu zbrodniarzy i rozporządza śmiercią Meigla. Nagroda dla pisarza jest wykonaniem prośby przychodzącej z innego porządku, nie dowodem nieograniczonej moralnej samowystarczalności Wolanda.
Rozmowa Wolanda z Mateuszem Lewitą dodatkowo komplikuje podział. Szatan broni istnienia cieni, lecz jego argumentu nie należy utożsamiać z bezpośrednią wypowiedzią autora. Mateusz odpowiada niechętnie, a poselstwo Jeszui zachowuje własny cel. Powieść przedstawia spór różnych perspektyw, zamiast usuwać ich odrębność.
Granice usprawiedliwiania zła
Motto zachęca do rozpoznawania złożonych następstw, lecz fabuła zachowuje pamięć o ofiarach. Bengalski po odzyskaniu głowy nadal cierpi, a po odejściu świty panika powoduje prześladowanie niewinnych kotów. Donosiciel Mogarycz natomiast robi karierę. Nie każda krzywda zostaje więc naprawiona i nie każdy występek spotyka proporcjonalną karę. Paradoks dobra wynikającego z działania zła nie znosi odpowiedzialności za środki. Powieść zmusza do odróżniania sprawiedliwości, odwetu i miłosierdzia, zamiast zamykać je w jednej łatwej formule. Ostateczne uwolnienie Piłata następuje dzięki wstawiennictwu i przebaczeniu, których sama kara nie potrafi zastąpić.