Przejdź do treści
Lekcjapolskiego.pl

Obraz Moskwy ukazany w Mistrzu i Małgorzacie

Autor utworu
Michaił Bułhakow
Autor opracowania
Tomasz Borowy
Ostatnia aktualizacja

Moskwa w „Mistrzu i Małgorzacie” Michaiła Bułhakowa jest przestrzenią urzędowego porządku, prywatnych interesów i ukrytej przemocy. Wizyta Wolanda odsłania sprzeczność między oficjalnym obrazem racjonalnego społeczeństwa a rzeczywistymi postawami jego mieszkańców.

Miasto instytucji i przywilejów

Codzienność wyznaczają zebrania, komisje, telefony, legitymacje i rejestry. Pozornie wszystko podlega sprawdzeniu, a każdy człowiek powinien mieć czytelne miejsce w strukturze. Ten świat łatwo traci jednak sprawność, gdy pojawia się coś nieprzewidzianego. Nieobecność kilku kierowników paraliżuje Varietes, a urzędy, próbując wyjaśnić wydarzenia, mnożą formalne czynności. Groteskowy garnitur wykonujący pracę bez właściciela ujawnia mechaniczność biurokracji, która może działać bez rzeczywistego namysłu.

W sferze literatury podobną rolę odgrywa Massolit. Siedziba w domu Gribojedowa oferuje członkom znakomitą restaurację i dostęp do materialnych korzyści. Rozmowy o wypoczynku oraz przywilejach kontrastują z brakiem zainteresowania twórczością Mistrza. Talent nie daje mu ochrony, natomiast odpowiednia przynależność pozwala innym korzystać z prestiżu pisarza. Portret miasta obejmuje więc środowisko, w którym instytucjonalne uznanie potrafi zastąpić autentyczną wartość pracy.

Walka o pieniądze i mieszkanie

Pod codzienną powierzchnią działają chciwość i rywalizacja o dobra. Popławski przyjeżdża po śmierci Berlioza przede wszystkim z myślą o jego lokalu, Bosy przyjmuje łapówkę, a Mogarycz wykorzystuje donos, by pozbawić Mistrza domu. Mieszkanie staje się przedmiotem walki naruszającej więzi i zasady moralne. Pokaz w Varietes obnaża podobną gotowość do korzystania z niezasłużonego zysku. Fantastyczna postać wydarzeń nie tworzy tych pragnień, lecz sprawia, że stają się jawne i trudne do usprawiedliwienia.

Nie wszyscy mieszkańcy są jednak równie winni. Księgowy Łastoczkin zostaje uwikłany w przemianę pieniędzy podczas wykonywania obowiązków. Iwan naprawdę zetknął się z czymś niezwykłym, choć jego opowieść uchodzi za niedorzeczną. Klinika jest miejscem opieki, ale również przestrzenią, do której trafiają ludzie niemieszczący się w obowiązującym obrazie świata. Po odejściu Wolanda strach przenosi się na niewinne koty i osoby o podobnych nazwiskach. Bułhakow pokazuje, jak łatwo zbiorowość szuka zastępczych winowajców.

Miasto lęku i ukrytej bliskości

Przemoc ujawnia się nie tylko w jawnych napaściach. Mistrza niszczą prasowe oskarżenia, donos i niepewność, której ślady pozostają w jego psychice. Milczenie wokół części jego losów wzmacnia atmosferę zagrożenia. Śledczy po wizycie Wolanda przyjmują wyjaśnienie o hipnotyzerach i dostosowują do niego wszystkie fakty. Potrzeba zachowania spójnej oficjalnej wersji okazuje się silniejsza od gotowości uznania własnej niewiedzy. Epilog nie przynosi oczyszczenia miasta, skoro Mogarycz bez większych przeszkód obejmuje nowe stanowisko.

Moskwa nie jest jednak pozbawiona miejsc prawdziwego życia. Suterena Mistrza pozwala zakochanym doświadczyć bliskości, pracy i wspólnego codziennego szczęścia. Kontrastuje z wygodną willą, w której Małgorzata cierpi samotnie. Także litość widzów nad Bengalskim ujawnia możliwość dobrego odruchu. Satyrze towarzyszy więc pytanie, czy człowiek potrafi ocalić prywatną uczciwość i więź z innymi w świecie premiującym pozór.