Postawy społeczeństwa polskiego wobec zaborców były bardzo zróżnicowane, ponieważ obok patriotów gotowych poświęcić życie dla ojczyzny znajdowali się ludzie obojętni na jej los oraz osoby współpracujące z obcą władzą. Utrata niepodległości zmuszała Polaków do podejmowania trudnych decyzji dotyczących walki, zachowania własnego bezpieczeństwa i stosunku do narzuconego porządku politycznego. Literatura pokazuje, że w okresie zaborów społeczeństwo polskie było podzielone między gotowość do poświęcenia, bierną akceptację rzeczywistości oraz podporządkowanie się zaborcy w imię osobistych korzyści.
Postawy społeczeństwa polskiego wobec zaborcy – Dziady cz. III Adama Mickiewicza
W III części „Dziadów” Adama Mickiewicza zostały przedstawione różne postawy społeczeństwa polskiego wobec rosyjskiego zaborcy, od bohaterskiego oporu i patriotycznego poświęcenia po obojętność oraz współpracę z przedstawicielami carskiej władzy. Dramat powstał w 1832 roku, niedługo po klęsce powstania listopadowego, i stanowi literacki obraz prześladowań Polaków w pierwszych dziesięcioleciach XIX wieku. Mickiewicz wykorzystał w nim również własne doświadczenia związane z aresztowaniem za działalność w Towarzystwie Filomatów. Szczególnie ważna jest scena więzienna, w której przedstawiono młodych patriotów przetrzymywanych przez rosyjskie władze w klasztorze bazylianów w Wilnie. Bohaterowie zostali pozbawieni wolności z powodu działalności w tajnych stowarzyszeniach, których członkowie pielęgnowali polską kulturę i narodową tożsamość. Mimo niepewności dotyczącej własnej przyszłości więźniowie nie wyrzekają się patriotycznych przekonań i starają się wzajemnie podtrzymywać na duchu. Ich postawa jest przykładem czynnego oporu wobec zaborcy, opartego na solidarności, odwadze oraz przekonaniu, że wolność ojczyzny stanowi wartość ważniejszą od osobistego bezpieczeństwa. Szczególnie istotna jest postać Tomasza, który proponuje, aby część więźniów wzięła na siebie odpowiedzialność za działalność konspiracyjną i w ten sposób spróbowała ochronić młodszych kolegów. Bohater jest świadomy, że takie postępowanie może oznaczać surową karę, ale uważa poświęcenie dla innych za moralny obowiązek. Mickiewicz przedstawia więc polską młodzież jako środowisko, które mimo brutalnych represji zachowuje patriotyzm i gotowość do działania na rzecz wspólnoty narodowej.
Okrucieństwo rosyjskiego systemu represji zostało szczególnie wyraźnie przedstawione w relacji Jana Sobolewskiego, który opowiada współwięźniom o wywózce młodych Polaków na Syberię. Bohater widział transport zesłańców, wśród których znajdowali się studenci oraz bardzo młodzi chłopcy. Szczególnie wstrząsający jest obraz dziecka, które z trudem porusza się z powodu ciężkich kajdan. Sobolewski wspomina również Janczewskiego, który mimo cierpienia i perspektywy wieloletniego zesłania zachowuje patriotycznego ducha. Przed odjazdem transportu młodzieniec wznosi okrzyk „Jeszcze Polska nie zginęła”, manifestując przywiązanie do ojczyzny. Janczewski reprezentuje postawę niezłomnego patrioty, który nawet w obliczu niewoli i upokorzenia nie pozwala zaborcy odebrać sobie narodowej tożsamości. Odmienny, ale równie poruszający obraz cierpienia przedstawia historia Wasilewskiego, wyniszczonego brutalnymi przesłuchaniami do tego stopnia, że musi być niesiony przez żołnierzy. Jego postać zostaje ukazana w sposób przywołujący skojarzenia z męką Chrystusa. Mickiewicz podkreśla w ten sposób niewinność prześladowanych oraz ogromną skalę przemocy stosowanej przez carskie władze. W dramacie pojawiają się również postacie, które przeciwstawiają się zaborcy poprzez duchową postawę i troskę o innych, czego przykładem jest ksiądz Piotr. Autor pokazuje, że patriotyczny opór nie zawsze musi oznaczać walkę zbrojną, ponieważ może wyrażać się także w wierności narodowym wartościom, solidarności z prześladowanymi i gotowości do przyjęcia cierpienia za innych.
Całkowicie odmienne postawy polskiego społeczeństwa zostały przedstawione w scenie Salonu warszawskiego. Mickiewicz dzieli zgromadzonych gości na dwie wyraźnie różniące się grupy. Przy stoliku znajdują się przedstawiciele arystokracji, wysocy urzędnicy i osoby związane z wpływowymi środowiskami towarzyskimi. Ich rozmowy koncentrują się na modzie, literaturze francuskiej, przyjęciach oraz wydarzeniach z życia wyższych sfer. Nie okazują większego zainteresowania losem prześladowanych rodaków, ponieważ ważniejsze są dla nich wygodne życie i utrzymanie korzystnej pozycji społecznej. Jedna z dam wspomina nawet z żalem wyjazd senatora Nowosilcowa z Warszawy, ponieważ uważa, że organizował znakomite bale. Postawa arystokratycznego towarzystwa ukazuje obojętność wobec narodowej tragedii oraz gotowość do utrzymywania dobrych stosunków z przedstawicielami zaborcy w imię osobistych korzyści. Szczególnie wymowne jest to, że Nowosilcow, odpowiedzialny za prześladowania polskiej młodzieży, zostaje przez część towarzystwa oceniony przede wszystkim jako organizator życia rozrywkowego. Bohaterowie ci nie chcą dostrzegać przemocy rosyjskich władz, ponieważ jej potępienie mogłoby zagrozić ich własnym interesom. Mickiewicz krytykuje w ten sposób kosmopolityzm, powierzchowność i brak patriotycznej odpowiedzialności niektórych przedstawicieli elit.
Przy drzwiach salonu gromadzą się natomiast młodzi patrioci oraz osoby zainteresowane rzeczywistą sytuacją kraju. Rozmawiają o prześladowaniach, represjach i cierpieniu rodaków, a szczególne znaczenie ma opowieść Adolfa o losach Cichowskiego. Mężczyzna został uwięziony przez rosyjskie władze i przez długi czas pozostawał odizolowany od rodziny oraz przyjaciół. Po uwolnieniu jest psychicznie wyniszczony, zamknięty w sobie i niezdolny do powrotu do dawnego życia. Historia Cichowskiego pokazuje, że represje miały na celu nie tylko ukaranie przeciwników zaborcy, lecz również zastraszenie całego społeczeństwa. Młodzi patrioci reprezentują postawę sprzeciwu wobec niesprawiedliwości, ponieważ nie chcą milczeć o cierpieniu ludzi prześladowanych za miłość do ojczyzny. Szczególnie ważna jest wypowiedź Piotra Wysockiego, który porównuje naród do lawy. Zewnętrzna warstwa jest zimna i twarda, natomiast pod nią ukrywa się gorący ogień. Metafora oznacza, że powierzchowne, obojętne środowiska nie oddają rzeczywistego charakteru całego społeczeństwa, ponieważ w jego głębi nadal żyją patriotyzm i pragnienie wolności. Mickiewicz wyraźnie przeciwstawia moralną wartość ludzi gotowych do poświęcenia egoizmowi tych, którzy dla zachowania własnej pozycji godzą się z narodową niewolą. Jednocześnie podział w salonie nie odpowiada prostemu rozróżnieniu na biednych i bogatych, lecz wynika przede wszystkim z różnic w wyznawanych wartościach i postawach wobec zaborcy.
Jeszcze inny obraz stosunku do rosyjskiej władzy pojawia się w scenie Balu u Senatora, gdzie ukazano środowisko urzędników, donosicieli i ludzi zabiegających o względy Nowosilcowa. Senator otacza się osobami gotowymi spełniać jego polecenia i uczestniczyć w działaniach wymierzonych przeciwko polskim patriotom. Wśród jego współpracowników znajdują się między innymi Doktor i Pelikan, którzy dbają przede wszystkim o własne stanowiska oraz osobiste korzyści. Mickiewicz przedstawia postawę oportunizmu i służalczości wobec zaborcy, pokazując, że część ludzi była gotowa uczestniczyć w niesprawiedliwości, aby zdobyć władzę, pieniądze lub uznanie przełożonych. Przeciwieństwem tej postawy jest zachowanie pani Rollison, która próbuje ratować uwięzionego syna i rozpaczliwie domaga się informacji o jego losie. Jej cierpienie odsłania bezwzględność rosyjskiego aparatu represji, którego przedstawiciele pozostają obojętni wobec tragedii niewinnych ludzi. Mickiewicz nie ogranicza się więc do prostego podziału na Polaków i Rosjan, lecz ocenia bohaterów przede wszystkim pod względem moralnym. W dramacie pojawiają się zarówno ludzie gotowi współpracować z oprawcami, jak i osoby zachowujące godność oraz współczucie mimo ogromnego zagrożenia. III część „Dziadów” pokazuje, że społeczeństwo polskie w okresie zaborów nie było jednolite, ponieważ obok patriotycznego oporu istniały bierność, strach, egoizm i współpraca z obcą władzą. Autor szczególnie wysoko ocenia tych, którzy mimo prześladowań zachowali wierność ojczyźnie i nie podporządkowali własnego sumienia politycznym interesom.
Postawy społeczeństwa polskiego wobec zaborcy – Wesele Stanisława Wyspiańskiego
W dramacie „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego postawy społeczeństwa polskiego wobec zaborców zostały przedstawione poprzez obraz narodu, który deklaruje przywiązanie do niepodległości, ale nie potrafi zorganizować skutecznego działania. Utwór powstał w 1901 roku, kiedy Polska od ponad stu lat pozostawała pod zaborami, a kolejne nieudane powstania osłabiły wiarę w możliwość szybkiego odzyskania wolności. Akcja dramatu rozgrywa się podczas wesela inteligenta z Krakowa z chłopką pochodzącą z Bronowic. Spotkanie przedstawicieli różnych warstw społecznych staje się okazją do ukazania wzajemnych uprzedzeń, różnic światopoglądowych i odmiennych wyobrażeń o sprawie narodowej. Inteligencja deklaruje zainteresowanie kulturą ludową oraz potrzebę zbliżenia z chłopstwem, ale często traktuje wieś w sposób powierzchowny i wyidealizowany. Chłopi są natomiast świadomi swojej siły i coraz wyraźniej interesują się polityką, choć nie posiadają wspólnego przywództwa. Wyspiański pokazuje, że podstawową przeszkodą w walce o niepodległość jest brak rzeczywistego porozumienia między grupami społecznymi, które powinny współpracować dla dobra ojczyzny. Szczególnie wymowna jest rozmowa Czepca z Dziennikarzem, podczas której chłop próbuje poruszyć temat wydarzeń międzynarodowych. Dziennikarz początkowo lekceważy jego zainteresowania, nie traktując go jak równorzędnego partnera do dyskusji. Scena ta ujawnia, że mimo deklarowanej jedności narodowej społeczeństwo nadal pozostaje podzielone przez uprzedzenia i różnice społeczne.
W drugiej części dramatu pojawiają się postacie fantastyczne, które ujawniają ukryte lęki, pragnienia oraz historyczne doświadczenia bohaterów. Szczególne znaczenie ma Wernyhora, legendarny ukraiński wieszcz, który przybywa do Gospodarza i przekazuje mu zadanie przygotowania narodowego powstania. Wręcza mu złoty róg, symbolizujący wezwanie do wspólnego działania i możliwość zjednoczenia Polaków. Pojawienie się Wernyhory oznacza, że społeczeństwo otrzymuje symboliczną szansę na przezwyciężenie bierności i podjęcie walki o niepodległość. Gospodarz nie wykorzystuje jednak tej możliwości w pełni, ponieważ przekazuje róg Jaśkowi, zamiast samodzielnie dopilnować realizacji powierzonej misji. Jasiek podczas drogi gubi złoty róg, gdy schyla się po czapkę z pawimi piórami. Utrata przedmiotu ma znaczenie symboliczne, ponieważ pokazuje, że przywiązanie do rzeczy błahych i osobistych ambicji może przeszkodzić w realizacji wspólnego celu. Bohaterowie nie potrafią podjąć zdecydowanego działania, a finałowy chocholi taniec staje się obrazem narodowego marazmu. Wyspiański krytykuje społeczeństwo, które mimo patriotycznych deklaracji pozostaje bierne, ponieważ brakuje mu jedności, odpowiedzialności i konsekwencji. Dramat nie przedstawia więc przede wszystkim bezpośredniej współpracy z zaborcą, lecz wskazuje na wewnętrzne słabości Polaków, które utrudniają odzyskanie niepodległości.
Ważnym elementem „Wesela” jest również sposób przedstawienia pamięci historycznej, która wpływa na stosunek bohaterów do walki narodowowyzwoleńczej. Pojawienie się Upiora, utożsamianego z Jakubem Szelą, przypomina o rabacji galicyjskiej z 1846 roku, podczas której doszło do krwawych wystąpień chłopskich przeciwko ziemiaństwu. Wydarzenia te pozostawiły głębokie podziały i nieufność między warstwami społecznymi. Wyspiański pokazuje, że skuteczna walka z zaborcą wymaga nie tylko patriotycznego zapału, lecz także przezwyciężenia dawnych konfliktów wewnętrznych. Bohaterowie dramatu posiadają różne wyobrażenia o narodowej przeszłości i przyszłości, a ich rozmowy ujawniają brak wspólnego programu działania. Inteligencja często ogranicza się do symbolicznych gestów, natomiast chłopi nie zawsze znajdują w niej odpowiedzialnych przywódców. Ostatecznie żadna z grup nie okazuje się zdolna do samodzielnego zorganizowania narodowego zrywu. Nie oznacza to jednak całkowitego zaniku patriotyzmu, ponieważ pragnienie wolności nadal pozostaje obecne w świadomości bohaterów. Problemem jest przede wszystkim niemożność przełożenia tych pragnień na rzeczywiste działania. „Wesele” przedstawia społeczeństwo polskie jako wspólnotę, która mimo zachowania narodowych ideałów nie potrafi skutecznie przeciwstawić się zaborcom z powodu podziałów, bierności i braku odpowiedzialnego przywództwa.
Inne konteksty
Kordian – Juliusz Słowacki
W dramacie „Kordian” Juliusza Słowackiego zostały przedstawione różne postawy polskich patriotów wobec rosyjskiego zaborcy, od gotowości do radykalnej walki po ostrożność i sprzeciw wobec metod opartych na przemocy. Tytułowy bohater po podróży po Europie dochodzi do przekonania, że Polska musi samodzielnie podjąć walkę o odzyskanie niepodległości. Na szczycie Mont Blanc formułuje ideę Polski jako Winkelrieda narodów, czyli wspólnoty gotowej poświęcić się dla wolności innych społeczeństw. Po powrocie do Warszawy angażuje się w spisek przeciwko carowi Mikołajowi I, który przybywa do Królestwa Polskiego na uroczystości koronacyjne. Podczas zebrania spiskowców pojawia się jednak poważny konflikt dotyczący planowanego zamachu. Kordian uważa, że zabicie rosyjskiego władcy jest koniecznym krokiem na drodze do narodowego wyzwolenia, natomiast część uczestników spotkania sprzeciwia się królobójstwu ze względów moralnych i politycznych. Słowacki pokazuje, że nawet wśród ludzi sprzeciwiających się zaborcy nie istniała pełna zgoda dotycząca metod walki o niepodległość. Kordian ostatecznie postanawia działać samotnie, lecz nie potrafi zrealizować zamachu z powodu własnego strachu i wewnętrznego rozdarcia. Zostaje aresztowany i skazany na śmierć, choć zakończenie dramatu nie rozstrzyga jednoznacznie jego losu. Utwór ukazuje zarówno odwagę młodego pokolenia, jak i trudności wynikające z braku jedności, niezgodności poglądów oraz moralnych wątpliwości dotyczących sposobów przeciwstawiania się zaborcy.
Syzyfowe prace – Stefan Żeromski
W powieści „Syzyfowe prace” Stefana Żeromskiego stosunek społeczeństwa polskiego do zaborcy został ukazany poprzez postawy uczniów i nauczycieli funkcjonujących w systemie rosyjskiej oświaty. Główny bohater, Marcin Borowicz, rozpoczyna edukację w szkole elementarnej, a następnie trafia do gimnazjum w Klerykowie, gdzie poddawany jest systematycznej rusyfikacji. Władze szkolne starają się ograniczać znaczenie języka polskiego, historii narodowej i rodzimej literatury, zastępując je kulturą rosyjską. Nauczyciele podporządkowani zaborcy wykorzystują różne metody nacisku, aby osłabić patriotyczne przekonania uczniów. Marcin początkowo ulega tym wpływom i stopniowo oddala się od własnej tożsamości narodowej. Jego postawa pokazuje, że podporządkowanie się zaborcy nie zawsze wynikało ze świadomej zdrady, ponieważ mogło być skutkiem wieloletniej presji wychowawczej i manipulacji. Przełomowym wydarzeniem staje się recytacja „Reduty Ordona” Adama Mickiewicza przez Bernarda Zygiera podczas lekcji języka polskiego. Patriotyczny utwór wywołuje ogromne poruszenie i prowadzi do przebudzenia narodowej świadomości Marcina. Bohater zaczyna interesować się zakazaną literaturą i uczestniczyć w tajnych spotkaniach uczniów, którzy pragną pielęgnować polską kulturę. Żeromski pokazuje, że sprzeciw wobec zaborcy mógł przybierać formę obrony języka, literatury i historii, a zachowanie narodowej tożsamości było równie ważne jak bezpośrednia walka polityczna.
Nad Niemnem – Eliza Orzeszkowa
W powieści „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej postawy Polaków wobec zaborcy zostały przedstawione poprzez pamięć o powstaniu styczniowym oraz różne sposoby podtrzymywania narodowej tożsamości po klęsce walki zbrojnej. Akcja utworu rozgrywa się kilkanaście lat po powstaniu, którego uczestnicy ponieśli ogromne ofiary w walce z rosyjskim panowaniem. Ważnym symbolem patriotycznego poświęcenia jest mogiła powstańcza, w której spoczywają między innymi Andrzej Korczyński i Jerzy Bohatyrowicz. Bohaterowie ci reprezentowali różne warstwy społeczne, ale połączył ich wspólny cel, jakim było odzyskanie niepodległości. Ich śmierć przypomina, że walka przeciwko zaborcy wymagała solidarności i gotowości do poświęcenia. Po klęsce powstania część społeczeństwa zaczyna jednak postrzegać rzeczywistość w bardziej praktyczny sposób. Benedykt Korczyński musi walczyć o utrzymanie rodzinnego majątku, a codzienne trudności sprawiają, że stopniowo oddala się od dawnych ideałów. Orzeszkowa pokazuje, że po nieudanych zrywach narodowych patriotyzm mógł wyrażać się nie tylko w walce zbrojnej, lecz również w obronie polskiej ziemi, pracy i zachowywaniu pamięci historycznej. Szczególnie ważna jest postawa Witolda Korczyńskiego, który pragnie poprawić stosunki społeczne i rozwijać nowoczesne gospodarowanie. Młody bohater wierzy, że przyszłość narodu zależy od współpracy różnych grup społecznych oraz konsekwentnej pracy na rzecz wspólnoty. „Nad Niemnem” przedstawia więc postawę patriotyzmu opartego na codziennym obowiązku, pielęgnowaniu tradycji i dążeniu do rozwoju społeczeństwa mimo utraty niepodległości.
Gloria victis – Eliza Orzeszkowa
W noweli „Gloria victis” Elizy Orzeszkowej przedstawiona została postawa bezkompromisowej walki z zaborcą, której uczestnicy są gotowi poświęcić życie w imię wolności ojczyzny. Utwór opowiada o wydarzeniach związanych z powstaniem styczniowym, ukazując losy oddziału dowodzonego przez Romualda Traugutta. Jednym z najważniejszych bohaterów jest Marian Tarłowski, młody człowiek zainteresowany nauką i przyrodą, który mimo delikatnego charakteru postanawia wziąć udział w walce. Towarzyszy mu Jagmin, odważny powstaniec, gotowy do poświęcenia własnego bezpieczeństwa dla przyjaciela i sprawy narodowej. Powstańcy wiedzą, że rosyjskie wojska posiadają znaczną przewagę militarną, ale nie rezygnują z oporu. Ich postawa wyraża przekonanie, że walka o niepodległość jest moralnym obowiązkiem nawet wtedy, gdy szanse na zwycięstwo pozostają niewielkie. W czasie starcia oddział ponosi klęskę, a wielu bohaterów ginie, wśród nich Marian i Jagmin. Orzeszkowa nie przedstawia jednak przegranych powstańców jako ludzi, których poświęcenie było pozbawione sensu. Przeciwnie, podkreśla znaczenie ich odwagi, patriotyzmu i gotowości do obrony podstawowych wartości. Tytuł utworu oznacza „chwała zwyciężonym” i wskazuje, że klęska militarna nie musi oznaczać moralnej przegranej. Nowela przypomina, że w okresie zaborów część społeczeństwa wybierała aktywny opór, uznając wolność ojczyzny za wartość ważniejszą od osobistego szczęścia i bezpieczeństwa.
Podsumowanie
Postawy społeczeństwa polskiego wobec zaborców były zróżnicowane i obejmowały zarówno patriotyczną walkę, bierne przystosowanie się do rzeczywistości, jak i świadomą współpracę z obcą władzą. Część Polaków była gotowa ponosić najwyższe ofiary w imię odzyskania niepodległości, podczas gdy inni koncentrowali się na ochronie własnych interesów i zachowaniu dotychczasowej pozycji społecznej. Istnieli również ludzie, którzy nie uczestniczyli w bezpośredniej walce, ale starali się chronić narodową tożsamość poprzez edukację, pracę i pielęgnowanie kultury. Różnice te wynikały z doświadczeń historycznych, sytuacji materialnej, przekonań politycznych oraz indywidualnej odwagi i odpowiedzialności. Literatura podkreśla jednocześnie, że brak jedności oraz społeczne podziały utrudniały skuteczne przeciwstawianie się zaborcom. Najważniejszym wnioskiem jest przekonanie, że zachowanie narodowej wolności i tożsamości wymaga solidarności, odpowiedzialności oraz gotowości do działania na rzecz wspólnoty, niezależnie od osobistych korzyści i różnic społecznych.