Człowiek ma wpływ na własne życie poprzez podejmowane decyzje, jednak nie jest w stanie całkowicie kontrolować swojego losu. Na jego przyszłość oddziałują zarówno osobiste wybory, ambicje i działania, jak i okoliczności niezależne od jego woli, takie jak przypadek, pochodzenie czy decyzje innych ludzi. Literatura pokazuje, że wolność człowieka jest ograniczona, ale nawet w obliczu nieprzewidywalnych wydarzeń pozostaje on odpowiedzialny za własne postępowanie. Problem ten stanowi jeden z najważniejszych tematów tragedii „Makbet” Williama Szekspira.
Czy człowiek decyduje o własnym losie? – Makbet Williama Szekspira
W tragedii „Makbet” Williama Szekspira problem wpływu człowieka na własny los zostaje przedstawiony poprzez historię rycerza, który poznaje przepowiednię dotyczącą swojej przyszłości. Tytułowy bohater jest początkowo odważnym i lojalnym dowódcą, wiernie służącym królowi Dunkanowi. Cieszy się uznaniem władcy oraz szacunkiem towarzyszy, a jego przyszłość wydaje się pomyślna. Sytuacja zmienia się, gdy po zwycięskiej bitwie spotyka trzy czarownice, które przepowiadają mu objęcie szkockiego tronu. Makbet początkowo nie wie, jak powinien rozumieć ich słowa, lecz zaczyna traktować przepowiednię poważnie, gdy dowiaduje się, że został mianowany tanem Kawdoru. Spełnienie pierwszej zapowiedzi rozbudza w nim pragnienie zdobycia królewskiej korony. Ważną rolę odgrywa również Lady Makbet, która namawia męża do zamordowania Dunkana, aby przyspieszyć realizację przepowiedni. Bohater waha się, ponieważ zdaje sobie sprawę, że zabójstwo władcy byłoby zdradą i poważnym przewinieniem moralnym. Ostatecznie jednak ulega własnej ambicji i dokonuje zbrodni. Makbet nie zostaje zmuszony do morderstwa przez siły nadprzyrodzone, lecz sam podejmuje decyzję, która całkowicie odmienia jego życie. Przepowiednia wywiera wpływ na jego sposób myślenia, ale nie odbiera mu możliwości wyboru.
Po zdobyciu tronu Makbet nie osiąga upragnionego szczęścia, ponieważ zaczyna obawiać się utraty władzy i ujawnienia popełnionych zbrodni. Aby zapewnić sobie bezpieczeństwo, zleca zabójstwo Banka, a następnie doprowadza do śmierci rodziny Makdufa. Każde kolejne morderstwo pogłębia jego moralny upadek i coraz bardziej oddala go od człowieka, którym był na początku dramatu. Bohater ponownie zwraca się do czarownic, które przekazują mu kolejne przepowiednie. Makbet dowiaduje się między innymi, że nie pokona go żaden mężczyzna zrodzony z kobiety oraz że pozostanie bezpieczny, dopóki las Birnam nie podejdzie pod jego zamek. Interpretuje te słowa dosłownie i nabiera przekonania, że jest niemal niezwyciężony. Ostatecznie jednak przeciwnicy wykorzystują gałęzie drzew jako kamuflaż, a Makduf, który przyszedł na świat przez cesarskie cięcie, zabija Makbeta podczas walki. Tragedia pokazuje, że człowiek może podejmować samodzielne decyzje, lecz nie jest w stanie przewidzieć wszystkich ich konsekwencji ani całkowicie kontrolować przyszłości. Przepowiednie czarownic spełniają się, ale nie rozstrzygają jednoznacznie, czy przyszłość Makbeta była z góry ustalona. Można bowiem uznać, że bohater sam przyczynił się do własnego upadku, próbując za wszelką cenę zrealizować zapowiedziane wydarzenia. W przeciwieństwie do człowieka pozbawionego wolnej woli Makbet wielokrotnie miał możliwość postąpienia inaczej, lecz świadomie wybierał przemoc. Szekspir ukazuje więc złożoną relację między przeznaczeniem a wolnością wyboru, podkreślając, że nawet jeśli człowiek nie panuje nad wszystkimi okolicznościami, pozostaje odpowiedzialny za sposób, w jaki na nie reaguje.
Czy człowiek decyduje o własnym losie? – Król Edyp Sofoklesa
Problem wpływu człowieka na własny los stanowi również główny temat tragedii „Król Edyp” Sofoklesa, przedstawiającej nieuchronność przeznaczenia w świecie starożytnych Greków. Jeszcze przed narodzinami Edypa jego rodzice, Lajos i Jokasta, poznają przepowiednię, zgodnie z którą ich syn zabije własnego ojca i poślubi matkę. Przerażony Lajos postanawia zapobiec tragedii, nakazując porzucenie niemowlęcia w górach. Dziecko zostaje jednak uratowane i trafia na dwór króla Koryntu, Polibosa, który wychowuje je wraz z żoną Merope. Dorosły Edyp nie zna prawdy o swoim pochodzeniu i uważa przybranych rodziców za biologicznych. Kiedy dowiaduje się z wyroczni, że ma zabić ojca i poślubić matkę, postanawia opuścić Korynt, aby nie dopuścić do spełnienia przepowiedni. Podczas wędrówki wdaje się w konflikt z nieznanym mężczyzną i zabija go, nie wiedząc, że jest to Lajos, jego prawdziwy ojciec. Następnie przybywa do Teb, gdzie rozwiązuje zagadkę Sfinksa i uwalnia miasto od potwora. W nagrodę zostaje królem oraz mężem owdowiałej Jokasty, nieświadomie realizując drugą część przepowiedni. Edyp robi wszystko, aby uniknąć zapowiedzianego losu, lecz paradoksalnie właśnie jego działania prowadzą do spełnienia przeznaczenia. Historia bohatera ukazuje antyczną koncepcję fatum, czyli nieuchronnej siły, której człowiek nie potrafi się przeciwstawić.
Przez wiele lat Edyp żyje w przekonaniu, że zdołał uniknąć przepowiedzianej tragedii, lecz sytuacja zmienia się, gdy Teby zostają dotknięte zarazą. Wyrocznia oznajmia, że przyczyną nieszczęścia jest obecność nieukaranego zabójcy poprzedniego króla. Edyp postanawia odnaleźć winnego, ponieważ jako władca czuje się odpowiedzialny za bezpieczeństwo mieszkańców miasta. Stopniowo odkrywa jednak, że poszukiwanym mordercą jest on sam, a kobieta, którą poślubił, okazuje się jego biologiczną matką. Gdy prawda wychodzi na jaw, Jokasta odbiera sobie życie, natomiast Edyp przebija sobie oczy i pragnie opuścić Teby. Tragizm bohatera polega na tym, że nieświadomie dopuścił się czynów, których najbardziej chciał uniknąć, a jego starania nie zdołały zmienić wyznaczonego mu losu. W przeciwieństwie do Makbeta Edyp nie dążył do popełnienia zbrodni i nie próbował zdobywać władzy za wszelką cenę. Jego nieszczęście wynika przede wszystkim z niewiedzy oraz działania przeznaczenia. Bohater zachowuje jednak godność, ponieważ nie ukrywa odkrytej prawdy i przyjmuje konsekwencje swojego postępowania. Sofokles pokazuje w ten sposób, że człowiek nie zawsze może samodzielnie kształtować własną przyszłość, nawet jeśli kieruje się dobrymi intencjami. „Król Edyp” przedstawia los jako siłę potężniejszą od ludzkich planów, ale jednocześnie przypomina, że człowiek może zdecydować, w jaki sposób przyjmie prawdę o swoim życiu i zmierzy się z jej konsekwencjami.
Inne konteksty
Antygona – Sofokles
W tragedii „Antygona” Sofoklesa problem wpływu człowieka na własny los zostaje ukazany poprzez historię bohaterki, która musi dokonać wyboru w sytuacji pozbawionej szczęśliwego rozwiązania. Antygona należy do przeklętego rodu Labdakidów, którego członkowie od pokoleń doświadczają tragicznych wydarzeń. Po śmierci jej braci, Eteoklesa i Polinejkesa, władzę w Tebach obejmuje Kreon, który zakazuje pochowania drugiego z nich. Bohaterka uważa jednak, że obowiązek religijny i miłość do rodziny są ważniejsze od rozkazu władcy. Postanawia więc dokonać symbolicznego pochówku brata, chociaż wie, że grozi jej za to śmierć. Nie próbuje uniknąć odpowiedzialności, ponieważ jest przekonana o słuszności własnego postępowania. Ostatecznie zostaje skazana na zamurowanie w skalnym grobowcu, gdzie odbiera sobie życie. Antygona nie ma wpływu na tragiczne wydarzenia, które doprowadziły do jej sytuacji, ale zachowuje możliwość samodzielnego wyboru postawy wobec niesprawiedliwości. Jej historia pokazuje, że nawet jeśli człowiek nie może zmienić swojego położenia, nadal może decydować o wierności własnym zasadom i sposobie zachowania godności.
Lalka – Bolesław Prus
W powieści „Lalka” Bolesława Prusa problem wpływu człowieka na własny los pojawia się w historii Stanisława Wokulskiego, który dzięki pracowitości i przedsiębiorczości osiąga sukces, lecz nie potrafi zapewnić sobie osobistego szczęścia. Bohater pochodzi ze zubożałej rodziny szlacheckiej i początkowo musi podejmować ciężką pracę, aby zdobywać wykształcenie oraz utrzymywać się samodzielnie. Uczestniczy w powstaniu styczniowym, za co zostaje zesłany na Syberię, a po powrocie do Warszawy rozpoczyna działalność handlową. Dzięki talentowi i odwadze w podejmowaniu decyzji zdobywa znaczny majątek, który pozwala mu awansować społecznie. Wydaje się więc przykładem człowieka zdolnego kształtować własną przyszłość poprzez wysiłek i determinację. Sytuacja komplikuje się jednak, gdy Wokulski zakochuje się w Izabeli Łęckiej, której uczucia pozostają wobec niego powierzchowne i niejednoznaczne. Bohater próbuje zdobyć jej miłość dzięki majątkowi i wejściu do arystokratycznego środowiska, lecz napotyka uprzedzenia społeczne oraz obojętność ukochanej. Ostatecznie przeżywa głębokie rozczarowanie, które prowadzi go do kryzysu psychicznego i życiowego. Prus pokazuje, że człowiek może dzięki własnej pracy zmienić pozycję społeczną i warunki materialne, ale nie jest w stanie kontrolować uczuć innych ludzi ani wszystkich okoliczności decydujących o osobistym szczęściu. Los Wokulskiego przypomina więc, że samodzielne kształtowanie życia ma swoje granice.
Zbrodnia i kara – Fiodor Dostojewski
W powieści „Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego problem decydowania o własnym losie zostaje przedstawiony poprzez historię Rodiona Raskolnikowa, który wierzy, że człowiek wybitny może samodzielnie ustanawiać zasady swojego postępowania. Bohater tworzy teorię dzielącą ludzi na jednostki zwyczajne i niezwykłe, którym przypisuje prawo do przekraczania norm moralnych w imię wyższych celów. Pragnąc sprawdzić własne przekonania, postanawia zamordować lichwiarkę Alonę Iwanownę. Podczas napadu zabija również jej siostrę Lizawietę, która niespodziewanie pojawia się na miejscu zbrodni. Raskolnikow początkowo uważa, że dzięki własnej inteligencji zdoła uniknąć odpowiedzialności i samodzielnie pokierować dalszym życiem. Szybko okazuje się jednak, że nie potrafi uwolnić się od wyrzutów sumienia, strachu i wewnętrznego niepokoju. Pod wpływem Soni Marmieładowej bohater przyznaje się do winy i zostaje zesłany na Syberię, gdzie stopniowo rozpoczyna duchową przemianę. Dostojewski pokazuje, że człowiek ma wolność wyboru, ale nie może całkowicie kontrolować psychicznych i moralnych konsekwencji własnych decyzji. Historia Raskolnikowa udowadnia również, że nawet po popełnieniu poważnych błędów jednostka może podjąć próbę zmiany swojego życia poprzez uznanie winy i odpowiedzialność za własne czyny.
Truman Show – reż. Peter Weir
Film „Truman Show” przedstawia człowieka, którego życie od urodzenia jest kontrolowane przez innych ludzi, a podejmowane przez niego decyzje okazują się częścią starannie zaplanowanego widowiska. Główny bohater, Truman Burbank, mieszka w pozornie idealnym miasteczku Seahaven i prowadzi spokojne, uporządkowane życie. Nie wie jednak, że całe jego otoczenie stanowi ogromne studio telewizyjne, a niemal wszyscy ludzie, których spotyka, są aktorami. Twórca programu, Christof, kontroluje codzienność Trumana, wpływając na jego relacje, możliwości podróżowania i sposób postrzegania świata. Bohater przez długi czas nie zdaje sobie sprawy z manipulacji, ponieważ od dzieciństwa był wychowywany w sztucznie stworzonej rzeczywistości. Z czasem zaczyna jednak dostrzegać nieprawidłowości i podejrzewać, że jego życie nie wygląda tak, jak powinno. Mimo strachu przed wodą, celowo wzbudzonego przez twórców programu, podejmuje próbę opuszczenia miasteczka. Ostatecznie odkrywa prawdę i decyduje się wyjść poza granice znanego mu świata. Film pokazuje, że człowiek może przez długi czas pozostawać pod wpływem okoliczności, których nie kontroluje, ale zdobycie świadomości własnego położenia pozwala mu odzyskać możliwość samodzielnego wyboru. Historia Trumana podkreśla znaczenie wolności, odwagi oraz gotowości do przeciwstawienia się narzuconemu porządkowi.
Podsumowanie
Człowiek nie decyduje całkowicie o własnym losie, ponieważ jego życie zależy zarówno od osobistych wyborów, jak i od okoliczności pozostających poza jego kontrolą. Nie ma wpływu na miejsce urodzenia, pochodzenie, wiele wydarzeń historycznych ani decyzje podejmowane przez innych ludzi. Może jednak kształtować własną przyszłość poprzez pracę, rozwijanie umiejętności, dokonywanie świadomych wyborów oraz sposób reagowania na przeciwności. Wolność nie oznacza więc możliwości przewidzenia i kontrolowania wszystkiego, lecz zdolność do odpowiedzialnego działania w określonych warunkach. Wiara w przeznaczenie może wpływać na ludzkie decyzje, ale nie powinna zwalniać człowieka z odpowiedzialności za własne postępowanie. Ostatecznie człowiek jest współtwórcą swojego losu, ponieważ choć nie może dowolnie zmieniać wszystkich okoliczności życia, ma wpływ na własne decyzje, postawy i wartości, którymi się kieruje.