Przejdź do treści
Lekcjapolskiego.pl

Miasto – przestrzeń przyjazna czy wroga człowiekowi? Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Autor opracowania
Grzegorz Paczkowski
Ostatnia aktualizacja
Epoka literacka
Pozytywizm Młoda Polska

Miasto jest przestrzenią, która wpływa na życie człowieka, jego możliwości rozwoju, relacje społeczne i codzienne doświadczenia. Może zapewniać dostęp do pracy, edukacji i kultury, ale jednocześnie prowadzić do samotności, ubóstwa oraz pogłębiania nierówności społecznych. Literatura pokazuje, że charakter miasta zależy przede wszystkim od warunków, jakie stwarza swoim mieszkańcom, oraz stosunków panujących między ludźmi.

Miasto jako przestrzeń przyjazna i wroga człowiekowi – „Lalka” Bolesława Prusa

W „Lalce” Bolesława Prusa miasto zostało przedstawione jako przestrzeń pełna kontrastów, która jednocześnie stwarza możliwości rozwoju i ujawnia głębokie nierówności społeczne. Akcja powieści rozgrywa się przede wszystkim w Warszawie drugiej połowy XIX wieku, gdzie żyją przedstawiciele różnych warstw społecznych, od zamożnej arystokracji po najuboższych mieszkańców. Główny bohater, Stanisław Wokulski, jest przedsiębiorczym kupcem, który dzięki pracy i umiejętnościom handlowym zdobywa znaczny majątek. Warszawa umożliwia mu prowadzenie interesów, nawiązywanie kontaktów towarzyskich i rozwijanie działalności gospodarczej. Dla ludzi przedsiębiorczych miasto staje się więc miejscem, w którym można wykorzystać własne zdolności i poprawić sytuację materialną. Jednocześnie Wokulski dostrzega, że nie wszyscy mieszkańcy posiadają podobne możliwości. Szczególnie ważne są jego spacery po Powiślu, podczas których obserwuje nędzę, zaniedbane zabudowania i ludzi żyjących w skrajnie trudnych warunkach. Kontrast między bogatymi dzielnicami Warszawy a ubogim Powiślem pokazuje, że w obrębie jednego miasta mogą istnieć niemal dwa odrębne światy. Zamożni mieszkańcy korzystają z rozrywek i wygód, podczas gdy najbiedniejsi codziennie walczą o przetrwanie. Prus ukazuje w ten sposób miasto, którego rozwój nie oznacza automatycznej poprawy warunków życia wszystkich obywateli.

Warszawa jest również miejscem, w którym szczególnie wyraźnie ujawniają się podziały klasowe i społeczne uprzedzenia. Wokulski, mimo zdobytego bogactwa, nie zostaje w pełni zaakceptowany przez arystokrację, ponieważ jej przedstawiciele lekceważą jego kupieckie zajęcie i pochodzenie ze zubożałej szlachty. Bohater doświadcza tego zwłaszcza podczas starań o zdobycie miłości Izabeli Łęckiej. Młoda arystokratka przywiązuje ogromną wagę do rodowodu i uważa ludzi zajmujących się handlem za gorszych od przedstawicieli własnej warstwy. Wokulski posiada majątek pozwalający mu uczestniczyć w życiu wyższych sfer, ale nadal pozostaje dla nich kimś obcym. Podobnie wygląda sytuacja najuboższych mieszkańców Warszawy, których problemy często pozostają niezauważone przez uprzywilejowane środowiska. Miasto nie sprzyja więc prawdziwej integracji społecznej, ponieważ poszczególne grupy żyją obok siebie, nie podejmując skutecznej współpracy. Wokulski próbuje przeciwdziałać tej sytuacji, wspierając między innymi Wysockiego, Mariannę i rodzinę Stawskich. Jego działania pokazują, że nawet w przestrzeni pełnej niesprawiedliwości możliwe są solidarność i bezinteresowna pomoc. Prus przedstawia Warszawę jako miejsce, którego największym problemem nie jest sama zabudowa czy liczba mieszkańców, lecz obojętność społeczna utrudniająca wspólne działanie.

Odmienne wrażenie wywiera na Wokulskim Paryż, który odwiedza podczas podróży zagranicznej. Francuska stolica jawi mu się jako miasto nowoczesne, uporządkowane i sprzyjające rozwojowi nauki, gospodarki oraz kultury. Bohater zwraca uwagę na przemyślany układ przestrzenny, szerokie ulice i sprawną organizację życia miejskiego. Dostrzega również ogromną aktywność mieszkańców, którzy uczestniczą w przedsięwzięciach handlowych, naukowych i artystycznych. Szczególnie imponuje mu rozwój techniki i wynalazczości, widoczny między innymi podczas kontaktów z profesorem Geistem. Wokulski zaczyna rozważać możliwość poświęcenia się badaniom naukowym, dostrzegając w nich szansę na odnalezienie nowego celu życia. Paryż wydaje mu się przestrzenią, w której człowiek może realizować ambicje i uczestniczyć w postępie cywilizacyjnym. Nie oznacza to jednak, że francuska stolica jest pozbawiona problemów społecznych, ponieważ jej obraz został przedstawiony przede wszystkim z perspektywy zachwyconego bohatera. Zestawienie Warszawy i Paryża pozwala Prusowi pokazać, że sposób organizacji miasta oraz stosunki społeczne mają ogromne znaczenie dla możliwości rozwoju jego mieszkańców. Warszawa ujawnia konsekwencje zaniedbań i podziałów, natomiast Paryż staje się dla Wokulskiego symbolem nowoczesności oraz potencjału tkwiącego w miejskiej cywilizacji.

Miasto jako przestrzeń wroga człowiekowi – „Ziemia obiecana” Władysława Stanisława Reymonta

W „Ziemi obiecanej” Władysława Stanisława Reymonta miasto zostało przedstawione jako przestrzeń podporządkowana rozwojowi przemysłu i pogoni za zyskiem, w której człowiek często traci swoją indywidualność. Akcja powieści rozgrywa się w dziewiętnastowiecznej Łodzi, będącej jednym z najważniejszych ośrodków przemysłowych ziem polskich. Dynamiczny rozwój fabryk sprawia, że do miasta przybywają ludzie z różnych środowisk, liczący na zdobycie pracy i poprawę warunków życia. Łódź przyciąga przedsiębiorców, robotników i osoby pragnące szybko się wzbogacić, ale nie wszystkim zapewnia podobne możliwości. Szczególnie uprzywilejowaną pozycję zajmują właściciele fabryk, którzy dzięki inwestycjom i wykorzystywaniu pracy robotników gromadzą ogromne majątki. Głównymi bohaterami powieści są Karol Borowiecki, Moryc Welt i Maks Baum, którzy postanawiają założyć własne przedsiębiorstwo. Dla nich Łódź jest miejscem wielkich możliwości finansowych, ponieważ dynamiczny rozwój gospodarczy pozwala ludziom przedsiębiorczym realizować ambitne plany. Jednocześnie miasto wymaga bezwzględności, podejmowania ryzyka i nieustannej walki z konkurencją. Sukces jednych mieszkańców często odbywa się kosztem innych, a relacje międzyludzkie zostają podporządkowane interesom ekonomicznym. Reymont ukazuje więc Łódź jako przestrzeń, w której pragnienie bogactwa wpływa nie tylko na gospodarkę, lecz również na moralność i sposób traktowania drugiego człowieka.

Najbardziej dramatyczny obraz miasta wyłania się z przedstawienia życia robotników fabrycznych. Ludzie zatrudnieni w łódzkich zakładach przemysłowych wykonują ciężką i niebezpieczną pracę, często otrzymując wynagrodzenie niewystarczające do zapewnienia rodzinom godnych warunków życia. Pracownicy są narażeni na wypadki, wyczerpanie i choroby, a właściciele przedsiębiorstw nie zawsze interesują się ich bezpieczeństwem. W mieście powstają ogromne fabryki, których kominy nieustannie wypuszczają dym, zanieczyszczając otoczenie i nadając krajobrazowi ponury charakter. Hałas maszyn, tłok i intensywna działalność przemysłowa sprawiają, że człowiek zostaje niemal całkowicie podporządkowany rytmowi produkcji. Reymont przedstawia Łódź jako organizm żyjący własnym życiem, który nieustannie pochłania ludzką energię. Miasto przyciąga obietnicą dobrobytu, lecz wielu przybyszów spotyka się z wyzyskiem i rozczarowaniem. Szczególnie trudna jest sytuacja osób najuboższych, które nie posiadają majątku ani możliwości przeciwstawienia się pracodawcom. „Ziemia obiecana” pokazuje, że rozwój przemysłowy może prowadzić do powstawania ogromnych nierówności, jeśli potrzeby człowieka zostają podporządkowane wyłącznie interesom gospodarczym.

Łódź wpływa również na charakter i postępowanie ludzi, którzy próbują osiągnąć w niej sukces. Karol Borowiecki początkowo jest młodym, ambitnym przedsiębiorcą, ale stopniowo zaczyna podporządkowywać własne decyzje wymaganiom bezwzględnego świata interesów. Pogoń za bogactwem skłania go do rezygnowania z części zasad moralnych, ponieważ w przemysłowym mieście sukces materialny staje się najważniejszym miernikiem wartości człowieka. Bohater traktuje niektóre relacje osobiste jako sposób osiągania korzyści, a jego wybory coraz częściej wynikają z chłodnej kalkulacji. Świat wielkich fabryk nie sprzyja bezinteresowności, ponieważ przedsiębiorcy pozostają uwikłani w nieustanną rywalizację. Reymont nie przedstawia jednak miasta jako miejsca całkowicie pozbawionego możliwości rozwoju. Łódź oferuje zatrudnienie, przyciąga kapitał i umożliwia awans ekonomiczny, co wyjaśnia, dlaczego tak wielu ludzi pragnie w niej zamieszkać. Problem polega na tym, że korzyści z rozwoju przemysłu są rozdzielane nierównomiernie, a sukces finansowy bywa osiągany kosztem zdrowia i godności innych. Miasto przedstawione przez Reymonta staje się symbolem cywilizacji, która potrafi tworzyć bogactwo, ale jednocześnie niszczy człowieka, jeśli rozwój gospodarczy nie idzie w parze z odpowiedzialnością społeczną.

Inne konteksty

„Zbrodnia i kara” – Fiodor Dostojewski

W powieści „Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego Petersburg został przedstawiony jako przestrzeń przytłaczająca człowieka, pogłębiająca jego samotność i sprzyjająca narastaniu wewnętrznych konfliktów. Główny bohater, Rodion Raskolnikow, mieszka w ciasnym, dusznym pokoju przypominającym niewielką szafę. Jego trudne warunki mieszkaniowe odzwierciedlają ubóstwo oraz pogarszający się stan psychiczny. Petersburg jest miastem zatłoczonym, pełnym brudnych ulic, zaniedbanych kamienic i ludzi zmagających się z biedą. Szczególnie uciążliwy okazuje się letni upał, który potęguje zmęczenie i rozdrażnienie mieszkańców. Przygnębiająca przestrzeń miejska współtworzy atmosferę napięcia, w której Raskolnikow stopniowo izoluje się od społeczeństwa i pogrąża we własnych obsesjach. Bohater zaczyna wierzyć, że jednostki wybitne posiadają prawo do przekraczania zasad moralnych, a następnie morduje lichwiarkę oraz jej siostrę. Po popełnieniu zbrodni miejskie ulice, mieszkania i komisariat stają się dla niego miejscami budzącymi lęk oraz poczucie zagrożenia. Jednocześnie Petersburg jest przestrzenią spotkań z ludźmi, którzy wpływają na jego życie, szczególnie z Sonią Marmieładową. Dzięki jej wsparciu bohater stopniowo zaczyna rozumieć konieczność przyjęcia odpowiedzialności za swoje czyny. Dostojewski pokazuje, że miasto może pogłębiać cierpienie człowieka, ale nawet w nieprzyjaznym otoczeniu istnieje możliwość odnalezienia współczucia i pomocy.

„Ludzie bezdomni” – Stefan Żeromski

Warszawa

W powieści „Ludzie bezdomni” Stefana Żeromskiego miasto zostało ukazane jako przestrzeń ujawniająca nierówności społeczne, ubóstwo i trudne warunki życia najbiedniejszych mieszkańców. Tomasz Judym, młody lekarz pochodzący z ubogiej rodziny, podczas pobytu w Warszawie odwiedza miejsca związane ze swoim dzieciństwem. Szczególnie przejmujący jest obraz dzielnic zamieszkiwanych przez robotników i ludzi pozbawionych środków do życia. Bohater dostrzega ciasne mieszkania, brudne podwórza, zaniedbanie oraz brak odpowiednich warunków sanitarnych. Miasto staje się dla niego przestrzenią, w której bieda bezpośrednio wpływa na zdrowie człowieka i ogranicza możliwość prowadzenia godnego życia. Judym uważa, że lekarze powinni nie tylko leczyć choroby, lecz również podejmować działania służące poprawie warunków mieszkaniowych i higienicznych. Podobne problemy dostrzega później w Zagłębiu Dąbrowskim, gdzie robotnicy przemysłowi żyją i pracują w wyjątkowo trudnych warunkach. Rozwój gospodarczy nie oznacza tam powszechnego dobrobytu, ponieważ najubożsi ponoszą wysokie koszty funkcjonowania przemysłu. Doświadczenia te wpływają na postawę Judyma, który postanawia poświęcić życie pomaganiu potrzebującym. Żeromski pokazuje, że miasto może być przestrzenią wrogą człowiekowi, gdy jego rozwój odbywa się bez troski o zdrowie i podstawowe potrzeby mieszkańców.

Paryż jako przestrzeń sztuki i nierówności społecznych

W „Ludziach bezdomnych” Stefana Żeromskiego Paryż ukazany jest jako miasto posiadające zarówno atrakcyjne oblicze kulturalne, jak i przestrzenie przypominające o trudnych warunkach życia zwykłych ludzi. Tomasz Judym przebywa w stolicy Francji podczas zdobywania wykształcenia medycznego i ma okazję poznawać jej zabytki oraz życie artystyczne. Ważnym wydarzeniem jest wizyta w Luwrze, gdzie bohater ogląda dzieła sztuki i spotyka Joannę Podborską oraz towarzyszące jej kobiety. Zachwyt nad kulturą kontrastuje z jego zainteresowaniem problemami społecznymi, którym poświęca wiele uwagi. Judym dostrzega, że wielkie miasto może oferować wyjątkowe możliwości intelektualnego rozwoju, ale jego piękno nie oznacza braku ubóstwa i cierpienia. Wspomnienia paryskich doświadczeń wpływają na sposób, w jaki postrzega później sytuację robotników i najuboższych mieszkańców ziem polskich. Bohater nie chce ograniczać działalności lekarskiej do pomocy osobom zamożnym, ponieważ uważa, że dostęp do opieki zdrowotnej powinien obejmować również ludzi pozbawionych majątku. Rozwój wielkich ośrodków miejskich staje się więc dla niego ważnym zagadnieniem społecznym, a nie tylko przejawem postępu cywilizacyjnego. Żeromski przedstawia miasto jako przestrzeń, w której wysoka kultura i osiągnięcia naukowe współistnieją z problemami wymagającymi solidarności oraz odpowiedzialności za innych.

„Kamizelka” – Bolesław Prus

W noweli „Kamizelka” Bolesława Prusa Warszawa została przedstawiona jako przestrzeń codziennego życia zwykłych ludzi, w której mimo trudności materialnych mogą rozwijać się głębokie więzi i bezinteresowna miłość. Bohaterami utworu są małżonkowie wynajmujący niewielkie mieszkanie w kamienicy. Prowadzą skromne życie, pracują i starają się zapewnić sobie podstawowe warunki utrzymania. Ich codzienność zostaje jednak zakłócona przez ciężką chorobę mężczyzny, która stopniowo odbiera mu siły. Miasto nie zapewnia bohaterom bogactwa ani szczególnego bezpieczeństwa, ale staje się miejscem, w którym mogą okazywać sobie troskę i wzajemne wsparcie. Żona próbuje podtrzymywać męża na duchu, skracając pasek jego kamizelki, aby ukryć postępujące wychudzenie. Mężczyzna również manipuluje paskiem, pragnąc przekonać ukochaną, że odzyskuje zdrowie. Oboje kierują się miłością i starają się oszczędzić drugiej osobie cierpienia, choć ich działania nie mogą powstrzymać choroby. Po śmierci męża kobieta opuszcza mieszkanie, a kamizelka trafia do narratora, który poznaje historię małżeństwa. Prus pokazuje, że nawet w anonimowej i wymagającej przestrzeni wielkiego miasta człowiek może odnaleźć bliskość, dobroć oraz poczucie sensu dzięki relacjom z drugim człowiekiem.

Podsumowanie

Miasto może być zarówno przestrzenią przyjazną, jak i wrogą człowiekowi, ponieważ oferuje możliwości rozwoju, ale jednocześnie ujawnia nierówności społeczne i problemy wynikające z intensywnego życia zbiorowego. Nowoczesna infrastruktura, dostęp do pracy i kultury mogą poprawiać jakość codziennego funkcjonowania, natomiast ubóstwo, wyzysk i obojętność prowadzą do cierpienia oraz wykluczenia. Literatura pokazuje, że o wartości przestrzeni miejskiej nie decyduje wyłącznie jej wielkość czy poziom rozwoju gospodarczego. Najważniejsze jest to, czy miasto zapewnia mieszkańcom godne warunki życia, możliwość realizowania własnych ambicji i poczucie przynależności do wspólnoty.