Nie da się ukryć, że każdy człowiek jest za coś odpowiedzialny. Przez odpowiedzialność rozumie się z kolei gotowość do zmierzenia się z konsekwencjami podjętych działań, wypowiedzianych słów czy tego, jakie zasady moralne się wyznaje. Poczucie odpowiedzialności sprawia też, że ludzie postępują na różne sposoby, niekiedy stawiając czoła swoim decyzjom, a w innych przypadkach uciekając przed tym, co one przyniosły.
Dżuma
„Dżuma” to przykład opowieści o tym, jak lekarze są odpowiedzialni za cudze życie. Doktor Bernard Rieux mógł opuścić Oran na początku epidemii i zająć się własną niedomagającą żoną. Zamiast tego został, leczył mieszkańców miasta i próbował znaleźć lekarstwo na dżumę. Wiedział, że jego wiedza i umiejętności są tam potrzebne, zatem wziął odpowiedzialność za innych ludzi i leczył ich na dostępne mu sposoby, mimo iż walczył z nieuleczalną chorobą. Zawód doktora Rieux wzbudził w nim zatem szczególny rodzaj odpowiedzialności. Nie uciekał od niej, tylko postąpił tak, jak uważał za słuszne, czyli pomagał potrzebującym. Wziął zatem na siebie odpowiedzialność wynikającą ze swojej profesji i zrobił tak, jak należało.
Zbrodnia i kara
„Zbrodnia i kara” to przykład odpowiedzialności za swoje czyny, nawet te, które są właśnie zbrodnią. Rodion Raskolnikow zaczyna wierzyć, że jako człowiek należący do lepszego typu ludzi niż inni ma prawo do pozbycia się ze świata starej lichwiarki. Morduje ją więc siekierą. Raskolnikow przez długi czas wierzy, że postąpił słusznie i tak, jak należało, chociaż jego ciało i umysł reagują dokładnie tak, jak zazwyczaj reagują ludzie po popełnieniu morderstwa, czyli wyrzutami sumienia. Raskolnikow do tego stopnia wypiera się odpowiedzialności za swoją zbrodnię, że powoli popada w obłęd. Wreszcie dopiero religia pozwala mu dopuścić do siebie myśl, że zrobił coś strasznego, i przyznać się do tego. Wzięcie na siebie odpowiedzialności za czyn pozwala mu odzyskać wewnętrzną równowagę.
Antygona
„Antygona” to z kolei opowieść o tym, jak bierze się odpowiedzialność za swoje przekonania. Brat Antygony zginął w bratobójczej walce, a nowy władca, Kreon, nie pozwolił go pochować. Antygona tymczasem wierzyła w wyższość praw boskich nad ludzkimi, a te nakazywały zapewnienie zmarłym pochówku. Antygona zatem nie wyparła się tego, w co wierzyła, tylko wzięła odpowiedzialność za głoszone przekonania, a także za los zmarłego brata, i zapewniła mu godny pochówek. Uczyniła to, chociaż w odpowiedzi groziła jej kara ze strony okrutnego Kreona. Nie uciekła przed nią, lecz popełniła samobójstwo.
Dziady cz. III
„Dziady” ukazują myśl, że jednostki wybitne są przeznaczone do brania na siebie odpowiedzialności za innych, czego przykładem jest właśnie Konrad. Zdecydował się on bowiem wziąć na siebie odpowiedzialność za duchowe przewodnictwo narodowi polskiemu, a także za jego cierpienie, by ostatecznie mogło nadejść jego zbawienie, a Polska odzyskała wolność.
Gloria victis
„Gloria victis” to przykład tekstu stworzonego z myślą o tym, by wziąć odpowiedzialność za pamięć o ludziach, którzy poświęcili swoje życie w celu odzyskania niepodległości ojczyzny. Eliza Orzeszkowa pragnęła bowiem przywrócić pamięć o powstańcach styczniowych, czego wyrazem był jej tekst, który sławił ich czyny i przedstawiał to, co przeżyli. Autorka wzięła na siebie odpowiedzialność za to, by byli oni godnie i stosownie wspominani, a narzędziem, którym się posłużyła, było to opowiadanie.
Mały Książę
„Mały Książę” to opowieść o odpowiedzialności za relacje, jakie człowiek nawiązuje. Jest to opisane jako oswajanie, a człowiek staje się odpowiedzialny za to, co oswoił. Nie można się do kogoś zbliżyć, przyzwyczaić go do swojej obecności, a potem bez słowa porzucić. Historia Małego Księcia pokazuje, że relacje między żywymi istotami to także obszar, w którym należy wziąć odpowiedzialność za swoje decyzje.
Podsumowanie
Ludzka odpowiedzialność ma różne oblicza, a to, jak dana osoba się zachowa w tej kwestii, zależy od różnych czynników, co doskonale widać na przywołanych przykładach z literatury. Branie odpowiedzialności za swoje czyny jest jednak uznawane za wartość bez względu na epokę czy sytuację.